User Tools


Differences

This shows you the differences between two versions of the page.

Link to this comparison view

wiki:susrutaproject:gayadasa:nyayacandrika_sarirasthana.4 [2026/04/26 15:40] – created - external edit 127.0.0.1wiki:susrutaproject:gayadasa:nyayacandrika_sarirasthana.4 [2026/08/05 19:47] (current) – removed - external edit (Unknown date) 127.0.0.1
Line 1: Line 1:
-<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> 
-    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> 
-        <fileDesc> 
-            <titleStmt> 
-                <title>Transcription of Gayadāsa on Suśrutasaṃhitā Śārīrasthāna 4 from MS Cambridge CUL Add.2491</title> 
-            </titleStmt> 
- 
-            <publicationStmt> 
-                <authority/> 
-                <idno/> 
-            </publicationStmt> 
-            <sourceDesc> 
- 
-                <msDesc> 
-                    <msIdentifier> 
-                        <idno type="siglum">C</idno> 
-                    </msIdentifier> 
-                </msDesc> 
-            </sourceDesc> 
- 
-        </fileDesc> 
- 
-    </teiHeader> 
-    <text xml:lang="sa-Latn"> 
- 
-        <body> 
-            <div n="3" type="level1" subtype="sthāna"> 
- 
-                <head>śārīrasthānam</head> 
- 
-                <div n="3" type="level4" subtype="adhyāya"> 
- 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.3"> 
-                        <label>NC.3.4.3</label> 
-                         garbhāvakrāṃtiśārī<lb n="10"/>rānaṃtaraṃ 
-                        garbhavyākaraṇasyovitatvāt | vyākaraṇaṃ vi<del>ka</del><add 
-                            place="below">va</add>raṇaṃ | tat śukraśoṇitaṃ garbhāśayagataṃ 
-                        prāṇināṃ garbhaḥ||<pb n="42"/>tacca prāṇā na yeṣām eva bhāvānām 
-                        anvayavyatirekābhyāṃ anvayavyatireki ca teṣv eva prīṇābhyāṃ 
-                        paribhāṣayann āha ||<lb n="2"/><del>[agniroma ity ādi]</del> 
-                        <add place="left-margin">agnīṣoma ity ādi ||2</add> kutaḥ 
-                        punar ādāv evāgniḥ somādiprāṇavyākaraṇam ucyate | anaṃtaroktād 
-                            garbhapratyaṃgaguṇāgaṇa<lb n="3"/> vat teṣāṃm apy 
-                        agnīṣomādīnāṃ gharmmāgharmmābhyām eva saṃyogayoḥ kṛtatvāt | tad 
-                        evaṃ pāribhāṣikāmaś ca teṣu darśayituṃ śabdapu|<lb n="4" 
-                        />narāvarttinām iva eteṣāṃ prāṇa śabdo prayogavarttayati | 
-                        manasiś ceti cakāra eṣām api śarīraguṇadoṣāṇām iva gharmmā<lb n="5" 
-                        />gharmma nimittatvaṃ samuccayāya | tatrānilajalānilabhūtānāṃ 
-                        agnisomamarutāṃ devatārūpeṇādhiṣṭhitā doṣāḥ | ya<lb n="6"/>d āha 
-                        || svayaṃbhūr eṣa bhavān vāyur ity abhiśabditaḥ | tathā sthity 
-                        utpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam iti || tathā<lb n="7" 
-                        />hyudāryo bhaṃgavān agniḥ pācako 
-                        'nna<unclear>sya</unclear>hīśvaraḥ | tathā soma eva bhagavān 
-                        śarīrāṃtargata āpyāyam iti iti | ta ete<lb n="8"/>svabhāvena 
-                        praṇayaṃtīti prāṇaḥ | śārīrā doṣā vātādayaḥ | tadaiveteṣāṃ 
-                        dhātutvam api dadhatīti kṛtvā tathā mano do<lb n="9"/>ṣāḥ satvād 
-                        īni triṇi parasparopastaṃbhād ekībhūya prakṛti bhūtāni | 
-                        praṇayaṃtīti prāṇāḥ | paṃceṃdriyāṇi karmmajāni<lb n="10" 
-                        />cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmmaṇā prāṇayaṃti | evaṃbhūtātmā 
-                        kmmapuruṣo 'pi || aśeṣasya eva karmmarāśe caitanya <pb n="43" 
-                        />heturiti | prāṇayaṃti na tu ca cetanādhātureva prāṇanaṃ bhūtānāṃ 
-                        vakṣyati hi | tad eva cetanāvasthitam iti | atra hi ṣaḍ<lb n="2"/> 
-                        hetuka eva puruṣo 'dhikṛta iti satvād īnāṃ pṛthak nirdeśo nāsti | 
-                        agniṣomānilāś ca tatra bhūtagrahaṇenaiva<lb n="3"/> gṛhyaṃte | 
-                        cetanāgrahaṇeṃdriyāṇi sāmarthyād āpannasamanaso 'vyatirekeṇa 
-                        satvād īṃni ucyaṃte | tatra punareṣāṃ<lb n="4"/>caitanye 
-                        pṛthakgrahaṇena cetanādhātutvaṃ bādhitaṃ | yathā taiṣāṃ 
-                            ce<del>tu</del><add><unclear>ti</unclear></add>nādhātusamatvaṃ 
-                        yathā pratyekakarmmanirdeśo<lb n="5"/>svayam eva ācāryo vakṣyati | 
-                        evaṃ mānā'pi bhūtātmanaḥ śarīrāṃtagrahaṇamokṣaṇaheturiti tadapi 
-                        prāṇayati ||<lb n="6"/> tad eva sarva eva pratyekaṃ prāṇayaṃtīti | 
-                        samudāyopy eṣāṃ vyavahāro lāghavārthaḥ paribhāṣitaḥ | jaḍas tu 
-                            bhūtātma<lb n="7"/>śabdena na mano abhidhatte | mānāgrahaṇaṃ 
-                        nādhīyate | tanna bhūtātmamanasorvyaktabhedāt | eṣāṃ ca prāṇatvaṃ 
-                            pratyekaṃ<lb n="8"/>marmmanirddeśa eva pratipādatiṃ bhavam iti 
-                        | bhavati cātra | cittavātādi satvād i bhūtātmeṃdriyapaṃcake | 
-                            prāṇākhyaṃ<lb n="9"/>paryabhāṣīsma 
-                            puraskṛta<unclear>dvācatinā</unclear> garbhasā kevalaṃ 
-                        vāṃgapratyaṃgeṣu guṇāḥ | dharmmadharmmātmakāṃ prāṇeṣv api cetat 
-                            sa<lb n="10"/>mucitaṃ | prāṇeṣv api | agnīṣomīyatvāt garbhasya 
-                        prathamam agnīṣomo nirddiṣṭo | tatrāṣṭādhārādheyayor ādhā<pb 
-                            n="44"/>dhārasya prābhāvā tu ārttavaprāgbhāvenāgneḥ 
-                        pūrvanirddeśo 'lpā catvāra pūrvanipātena anaṃtaram agnīṣomādi | 
-                            trayo<lb n="2"/>daśamāvidhaḥ | </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.4"> 
-                        <label>NC.3.4.4</label> 
-                         prāṇasadbhāva eva śukraśoṇitasya prāṇataḥ pariṇāmena tvagādi 
-                        saṃbhava iti | anaṃtaraṃ tvagādi vyā<lb n="3"/>karaṇaṃ kurvvan āha 
-                        | tasyā khalu śukraśoṇitasyetyādi | kṣīrasaṃtāni kāṣṭaṃ dṛṣṭāṃtena 
-                        bahirvṛtti śukraśoṇita<lb n="4"/>sārārabdhatvaṃ tvacāṃ bodhayaṃti 
-                        | teṣāṃ bahiḥsthitatvena pratyakṣatvāt 
-                        prathamarasadhātū'dhiṣṭhānatvāc ca prathamaṃ vyāka<lb n="5"/>raṇaṃ 
-                        | asāravyākaraṇaṃ vivṛṇvan āha || tāsām ity ādi | tāsām iti 
-                        nirdhāraṇe ṣaṣṭhī sarvavarṇān rogādikān<lb n="6" 
-                        />chāyāmahābhūtapaṃcakena kṛtā paṃcavidhā || tad uktaṃ carake || 
-                        evāmādīnāṃ paṃcapaṃcānāṃ chāyāvidhilakṣaṇā a<lb n="7"/>vabhāsinī 
-                        ca <unclear>mapāsyā</unclear>bhrājakānāgnikṛtaṃ paṃcavidhāṃ ca 
-                        chāyām iti || carakāt prabhāpy avabhāsate | tatra chāyā <lb n="8" 
-                        />prabhavayor viśeṣaḥ | prabhāva<unclear>rtma</unclear>m 
-                        ākramayati | cāyā tu <unclear>vartma</unclear>prakāśinī | 
-                        āsannālakṣate chāyābhāvikaṣṭāva<lb n="9"/>lakṣyate tasyāḥ pramāṇaṃ 
-                        nirddiśan āha || sā vravīhir ity ādi || vrīhiratra yavaḥ | 
-                        tānādhikārāt | yaduktaṃ ya<lb n="10" 
-                            /><unclear>vāhyardvogradoṣṭa</unclear> iti || 
-                        pradhānakalpanayā gṛhītatvāt śūkadhānyānāṃ nānābhedena 
-                        pramāṇāniyamāc ca ||<pb n="45"/> evaṃ dvitīyādiṣv api tāsāṃ 
-                        saptānām api abhipretaṃ | mānaṃ 
-                        pradeśāṃta<unclear>rodi</unclear>tena saṃbaṃdhaṃ kurvvan āha || 
-                            aṃguṣṭhodara<lb n="2"/> mātra sārddhaṃ caturtha ca | carake tu 
-                        kāyacikitsā siddhāṃtenaiva ṣāḍava tvacaḥ || atra 
-                        śalyataṃtrasiddhāṃtena saptaiva<lb n="3"/>tvacāṃ ca yathoditaṃ 
-                        mānaṃ māṃsaleṣu avakāśeṣu na punarasthipradhāneṣu lalāṭādiṣu | 
-                        tad uktaṃ bhoje | māṃsale<lb n="4"/>ṣv avakāśeṣu yathāmānaṃ tvacāṃ 
-                        mataṃ | lalāṭāṃguṣṭhagaṃḍeṣu kapāleṣu tathālpikāḥ | 
-                        tvacapratyāsannatvekaḥ lābhā<lb n="5"/>gaṃ nirddiśan āha || </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.5"> 
-                        <label>NC.3.4.5</label> 
-                         kalāḥ khalvapītyādi || kalāpi saptetyarthaḥ | tāsāṃ sāmānyena 
-                        lakṣaṇaṃ | saṃkṣepeṇa darśayan āha ||<lb n="6"/> 
-                        dhātvāśayāṃtaramaryādāḥ dadhatīti dhātavaḥ rasaraktamāṃsādayaḥ | 
-                        kaphapittapurīṣāny api svasthaṃ svakarmmaṇā dadhatī<lb n="7"/>ti 
-                        kṛtvā | </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.6-7"> 
-                        <label>NC.3.4.6-7</label> 
-                         tāsāṃm antasthitatvenāpratyakṣāṇām asti pratyupamānaṃ pramāṇaṃ 
-                        nirddiśan āha | yathāhītyādi | etena ka<lb n="8"/>lāsādhita pṛtha 
-                        - - nādyupalaṃbhakāryeṇa viviktām avakalānām astitvaṃ sādhitaṃ 
-                        bhavet | tāsām upaṣṭaṃbhakaṃ<lb n="9"/>nirddiśan āha || snāyubhiś 
-                        ceti | ādikalābhāgāḥ kalāviśeṣāḥ bhūmibhāgavat | jarāyu ārttava 
-                            <lb n="10"/>syodaryānalapariṇāmena kṣīrasaṃtānivat 
-                        avayavastenātatān śleṣmaṇāveṣṭitān dhātusaṃdhitvāt ||<pb n="46" 
-                        />kalābhāgasya saṃdhiṣu śleṣmā atas tenāveṣṭitān | </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.8"> 
-                        <label>NC.3.4.8</label> 
-                         āsāṃ prathamā māṃsadharā | yayāghriyate māṃsaśirādayā | </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.9"/> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.10"> 
-                        <label>NC.3.4.10</label> 
-                         dvi<lb n="2"/>tīyā raktadharā | māṃsābhyaṃtaragatā | asyāṃ 
-                        śoṇitaṃ māsābhyaṃtara sāmānyena tiṣṭhati viśeṣataḥ | punaḥ śirāsu 
-                            |<lb n="3"/>yakṛtplīho ceti | </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.11"/> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.12-13"> 
-                        <label>NC.3.4.12-13</label> 
-                         tṛtīyā medodharā nāma | athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate 
-                        | iti | māṃsān niḥsṛtatvān me<lb n="4"/>dasaḥ raktatā | anye tu 
-                        sneho medaścitāścita evaṃti | etena tṛtīyakalāyāṃ 
-                        medomajjānoghriyata | iti prati<lb n="5"/> pāditaṃ | etena 
-                        sthānaikatvena majñaḥ pṛthak kalā nāsti | na cāpi medasaḥ pṛthak 
-                        snehatā | paṃcasnehatvaprasaṃgāt |<lb n="6"/>vasānupṛthag eva 
-                        majñaḥ | tābhyāṃ tasyāḥ pṛthak avasthānāt | vasāyās tu asthnibhyo 
-                        baṃdir eva sthānaṃ saivocyate | va<lb n="7"/>āsati medomajñoḥ 
-                        punarasthivivarāvasthānena sthānaikyād ekasnehakalpanaṃ | 
-                            <unclear>ye</unclear>hi snehaṃ majñatrayā dadato te<lb n="8" 
-                        />hyasthāny eva pū<unclear>rṇṇā</unclear>ni tiktāthya snehaṃ 
-                        gṛhnaṃti | na ca tatrāśakyatvāt trayor bhedaṃ kalpayaṃti || 
-                        vasāsaṃgrāhiṇas tu vasāyā<lb n="9"/>bahiḥ sthita medaso 
-                        durvijayabhajatvā tathā māṃsād eva ubhayor api saṃbhavatven 
-                        ekaguṇatvāt || sāmānyena udarādi<lb n="10"/>sthita māsamedasor 
-                        ubhayor api kvāthasnehaṃ vasām āhuḥ | ata eva atra kecid evaṃ 
-                        paṭhaṃti || śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ<pb n="47"/>sā vasā 
-                        parikīrttitā || tathetareṣu sarveṣu sneho medo vibhāvita iti || 
-                        itareṣv iti | aśuddheṣu māṃseṣu dhātvaṃ<lb n="2" 
-                        />taropadhātumiśreṣṭity arthaḥ | bhavati cātra | asthimadhyasthito 
-                        majjā medopyatr eva saṃsthitaṃ | tanmajjagrahaṇenaiva<lb n="3"/> 
-                        medasnehe pragṛhyate || </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.14-17"> 
-                        <label>NC.3.4.14-17</label> 
-                         caturthī śleṣmadharā nāma aṃtaḥkoṣṭhe ity ādi | tatrāpy asyāḥ 
-                            purīṣa<unclear>vadhāpya</unclear>sti | tatraiva<lb n="4"/> hi 
-                        ravirbhāgaiḥ puṃktidṛśya purīṣatvāt sopy atra purīṣavibhāgo 
-                        agnimārutakṛtaḥ | tatrāgnikṛto vivecaya<lb n="5"/>ti | ca 
-                        rasadoṣamūtrapurīṣāṇīti vacanāt | koṣṭho vibhajati | tat koṣṭhāt 
-                        pṛthak karoti | etāvān eva hi |<lb n="6"/>koṣṭhāt yāvad 
-                        avadharavasyor dhvaṃ yāvad yakṛtplīhavyavachinna āmapakvādhāra 
-                        ākrāṃto deśa iti pakvāśaya<lb n="7"/>stho bhavati || api prāyeṇa 
-                        purīṣasya pakvāśayasthitatvāt tam eva arthaṃ ślokato darśayan āha 
-                        || yakṛtaḥ sa<lb n="8"/>matādi yakṛdgrahaṇaṃ raktādhārasāmyena 
-                        plīhopy upalakṣaṇaṃ | yakṛt samīpānāṃ ca yadāha | sthānāny 
-                            āmāgnipakvā<lb n="9"/>nāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hadaṃdukaḥ 
-                        phuphusaś ca koṣṭhetyādi vidhīyate || atrāpy uṃdukagrahaṇena tat 
-                            saṃbaṃdhāt<lb n="10"/>gudayor api grahaṇaṃ | carako 
-                            koṣṭhāṃgeṣvevakṣudrāṃtrasthūlāṃ<unclear>traü</unclear>ttaragudādharagudānāṃ 
-                        pāṭhāt | tenoktaṃ yakṛ<pb n="48"/>dādi vyavachinnaṃ | 
-                        aṃtrovāpyadharagudaparyaṃtaṃ | koṣṭha tatsamāsṛtāṇyaṃtrāṇi 
-                        sārddhaṃ trivyāmāni || udakasthaṃ vi<lb n="2"/>bhajate nirasyati 
-                        vibhaktaṃ karoti śarīrāt | udakasya purīṣādhāreṣu aṃtreṣu 
-                        prādhānyāt | ata eva carake |<lb n="3"/>uṃdukaḥ 
-                        purīṣāṃtraśabdenoditaḥ | malaṃ purīṣaṃ | ata eva purīṣadhareti | 
-                        viśeṣaṇam asyāḥ | </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.18"> 
-                        <label>NC.3.4.18</label> 
-                         ṣaṣṭhī pittadharā nāma | <lb n="4"/>yā caturvidhaṃ catuḥprakāraṃ 
-                        aśitādi bhedena āśayāt kaphāśayāt pracyutaṃ bhraṣṭaṃ 
-                        pakvāśayopasthitaṃ pacyamā<lb n="5"/> nāśayagataṃ || 
-                        āmapakvāśayayor api sthānasyānyataravyapadeśaḥ | tathā hi carakaḥ 
-                        || atrāmāśayo viśeṣeṇa<lb n="6"/>pittasthānaṃ tasyaiva pakvāśayaṃ 
-                        vyapadeśo pi pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet || 
-                            tatropasthitaṃ<del>ḥ</del><lb n="7"/>prāptam āgatam annaṃ 
-                        dhārayatīti | abhitaḥ sāmarthyataḥ ūrdhvam āmāśayepy adhaś ca 
-                        pakvāśayepi pacati | param ayaṃ viśe<lb n="8"/>ṣaḥ | agner 
-                        ūrdhvagatitvāt jvālāsadṛśair ūṣmabhiḥ 
-                            kaphāśaye<unclear>kramrsa</unclear>madhyam avapākaṃ karoti | 
-                        pittāśaye tu pi<lb n="9"/>ttoṣmalakṣyāṇā vahniḥ atyusannam annaṃ 
-                        vidhūmāṃgārajātam ivāṃśaśaktaṃ pacanīyaṃ || bhṛśaṃ pacati || 
-                            pakvāśayo<lb n="10"/> punar adhobhāgagataṃ kidṛm ūrdhvastho 
-                        vahniḥ vaharagnir ivādhaḥ samīpasthaṃ pācyaṃ kiṃcid eva pacatiḥ | 
-                        tam eva tāpaśo<pb n="49"/>ṣalakṣaṇaṃ pākam anilopy upavṛṃhayati | 
-                        tasyāpi śoṣakaratvāt | ata eva carakepy uktaṃ || śoṣyamāṇasya 
-                            vahni<lb n="2"/>neti || ata eva hetor atrāpi śloke 
-                        anilānilāśayaprāpakaṃ koṣṭhagrahaṇaṃ || śoṣitam iti viśeṣaṇaṃ 
-                        prāye <lb n="3"/>ṇa vātāśaye vātenaiva | āmapakvāśayayor hi 
-                        viklitilakṣaṇasyaiva pākasya vidyamānatvāt || tad uktaṃ || 
-                            samupa<lb n="4"/>klinnadhātva<add place="left-margin" 
-                            >nna</add>m iti || āmāśayapākaprapāka iti | praśabdaḥ 
-                        ādikarmmadyotanārtha kṛ<unclear>to</unclear> pittāśaye tu || 
-                        pacyamānasyeti | pakvā<lb n="5"/>śaye śoṣyamāṇasyetyarthaḥ || 
-                        bhoje 'pi | āmāśayacyutaṃ hy annaṃ pakvāśayam upasthitāṃ tatrāpi 
-                        pākaṃ prāpnoti mārutoṣmopa<lb n="6"/> pāditaṃ || </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.19"> 
-                        <label>NC.3.4.19</label> 
-                         etam evārthaṃ ślokena darśayannāha || aśitaṃ | khāditam ity ādi 
-                        || yathākālaṃ kālān atikrameṇa 
-                            <unclear>dā</unclear>tīkṣṇamadhya<lb n="7"/> maṃdāgniṣu 
-                        māśadravyagurulaghuṣūcitakālānukrameṇa kālas tu varṣādikam 
-                        abhinirvvarttayatīti carakavacanāt ||</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.20-21"> 
-                        <label>NC.3.4.20-21</label> 
-                         sapta<lb n="8"/>mī śukradharānāma śukrasya sarvāṃgavyāpitve 
-                        upamānaṃ pramāṇaṃ darśayan āha || yathā payasītyādi || 
-                        dṛṣṭāṃtadvayam atrṛcaṃ mṛ<lb n="9"/>duvegapuruṣagatavyāpārasya 
-                        alpabāhulyasyasūcanaparaṃ ||</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.22-23"> 
-                        <label>NC.3.4.22-23</label> 
-                         tasyaidānīṃ sarvāṃgavyāpinā'pi harṣādibhiḥ viśiṣṭa<lb n="10" 
-                        />dehasamutthitasthāpita prakarṣavarttanaṃ darśayan āha || 
-                        dvyaṃgula ity ādi | vāme tārapārśvadeśe mūtraśrotraṃ smṛtaṃ gataṃ 
-                        | pra<pb n="50"/>karṣeṇa pravarttate | sarvāṃgeṣu punar apakarṣaṃ 
-                        ca | vadaṃti | mūtraśrotrasyeva śukrapravṛttadvāreṇa ārttavam api 
-                            strīṇāṃ<lb n="2"/>pravarttate | </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.24"> 
-                        <label>NC.3.4.24</label> 
-                         tasya ca sarvadaiva vidyamānatvepi yena hetunā garbhiṇyā ārttavaṃ 
-                        na dṛśyate | taṃ darśayan āha || gṛhītaga<lb n="3"/>rbhāṇām ity 
-                        ādi || adhaḥ pratihatam ity ādi || pravahacchalilam iva 
-                        nāḍīnirodhenupacīyate copari | uparyupaca<lb n="4"/>yenā'paceti 
-                        nirucyate | yoṣitaś ca enām amalām ity āhuḥ | 
-                        śāstrarājarāyasaṃjñaṃ mūḍhagarbhakarmmaṇi | yadāha |<lb n="5" 
-                        />carakaḥ | jarāyu ca dehoparigataṃ garbhaśarīrāvaguṃṭhakaṃ 
-                        kṣīrasaṃtānikā sadṛśaṃ | tathāmālākhyaṃ cobhayam evai<lb n="6" 
-                        />tat | ārttavajaṃ rasavahanāḍī ca garbhānābhināḍīsaṃbaddhā || 
-                        tad uktaṃ bhoje || raktā jarāyur bhavati nāḍī caiva rasā<lb n="7" 
-                        />tmikā | sā nāḍī garbham āpnoti tayā garbhasya varttanaṃ || śeṣam 
-                        aṃkasthānāpacitād anyāt nāḍīmukhaiḥ prattyāvṛtyā<lb n="8"/>āvṛttaṃ 
-                        cordhvatam aāgataṃ payodharau ષ<add place="bottom-margin"> 
-                            abhi</add>pratidahyate | payodharāyoṛ śukravahaśrotomūlatvāt 
-                            śukravahārttavavaha<lb n="9"/>yoś ca śrotasor abhedāt | 
-                        ārttavasya raktatvāt | garbhasya raktajāni koṣṭhāṃgāni kānicad iti 
-                        nirddiśan āha || </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.25"> 
-                        <label>NC.3.4.25</label> 
-                         ga<lb n="10"/>rbhasya khalvity ādi || śoṇitasya ca yatphenabhūtau 
-                            avayava<unclear>sṛjñā</unclear> -hṛdayasya vāmapārśvavarttī 
-                        phupphusaḥ phupphuṃḍa<pb n="51"/>iti prasiddhā | śoṇita malaja ity 
-                        ādi || ikṣurasapākamalavat yaḥ śoṇitamalas tajjā uṃdukaḥ | 
-                            pradoṣṭo<unclear>'nnu</unclear>pra<lb n="2"/>deśaḥ | 
-                        purīṣādhānaṃ uṃṇḍakaḥ | </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.26-30"> 
-                        <label>NC.3.4.26-30</label> 
-                         kṣudrāṃtragudavastisaṃbhavaṃ darśayan āha || asṛjaśleṣmaś 
-                        cāpītyādi | kṣudrāṃtraguda<lb n="3"/>vastiślokābhone 'pi | bhṛśā 
-                        eva jihvāsaṃbhavaṃ darśayan āha || atrāsyetyādi || garbhasya 
-                        sarvapacyamānasya vāyu<lb n="4"/>nā tatreti tatreti hṛdaye 
-                        prāṇāpānābhyāṃ muhurmuhur eva 
-                        praśa<unclear>u</unclear>ttiṣṭhadbhyāṃ hṛdayasyeva ādhmānāt | 
-                        parataṃtra pratyayācca<lb n="5"/> tad uktaṃ hiraṇyākhyor 
-                        ukmabaddhasya mānasya garbhasya hṛdi vāyunā | kapharaktaprasādena 
-                        syāj jihvākapharaktaje<lb n="6"/>ti || pūrvoktadehadūṣyānuvṛtter 
-                        anyānukteś ca | pūrvoktaparataṃtrobhayor eva uktatvāt | anye tu 
-                        pa|ṭhaṃti | hṛdaye pa<lb n="7"/>cyamānānāṃ 
-                            mādhmā<unclear>padrukma</unclear>sākhāt | kaphaśoṇitamāsānāṃ 
-                        sārājihvā prajāyate || atrāpi hṛdyādhmānāt pacyamānā<lb n="8"/>nāṃ 
-                        kaphādīnām iti saṃbaṃdhaḥ | kecid atra koṣṭhāṃgajihvāprasaṃgena 
-                        nāśāśrota|peśīśarādyāśaya vṛkkavṛṣaṇānāṃ he<lb n="9"/>tum utpattiṃ 
-                        ca paṭhaṃti || tannātiprasiddhaṃ || </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.31-32"> 
-                        <label>NC.3.4.31-32</label> 
-                         śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ || tasya hṛdayasyā'dho vā majjātaḥ 
-                        plīhā pupphu<lb n="10"/> saś ca dakṣiṇato yakṛtkloma ca || klomaḥ 
-                        varṣabhūmiḥ | tadviśeṣeṇa cetanāsthānaṃ | caitanyāspadaṃ || 
-                        sāmānyena saka<pb n="52"/>lam eva śarīraṃ cetanāsthānaṃ || 
-                        tad uktaṃ carake || vedanānām adhiṣṭhānaṃ manodehaś ca seṃdriyaḥ | 
-                            keśalomanakhāgrāṃ<lb n="2"/>taṃ maladravaguṇair vinā iti || 
-                        cetanādhātu sahacaritaṃ mānā'pi rajastamo doṣaṃ hṛdi viśeṣeṇa tat 
-                            punaruṇatvā<lb n="3"/>t | āśugamity anenaiva 
-                        saphalaśarīragatam api mano viśeṣeṇa hṛdayagataṃ | uktaṃ hi prāk 
-                        || tadāśrayāśrayā hi dha<lb n="4"/>manyaḥ prāṇavahāḥ prāṇeṣv 
-                        iṃdrayamanorajastamasāṃ pāṭhāt || tamasā hṛdayāvaraṇe 
-                        citteṃdriyavaha dhamanīti rodhāt || <lb n="5"/>tamo mohena 
-                        cakṣurādi grāhyarūpādīnāṃ pratijñābhāvaḥ | tathaivāṃtarmmano 
-                        vahaśrotasāṃ ca tamovaraṇāt manasaḥ<lb n="6"/>sukhaduḥkhādi 
-                        jñānābhāvaś ca | yathātra suptasya svapnajñānaṃ tathottaratra 
-                        vakṣyatīti || tad uktaṃ carake || yadā tu manasaḥ<lb n="7"/>klāṃte 
-                        karmmātmanaḥ klamānvitāḥ | viṣayebhyo nivarttaṃte tadā svapiti 
-                        mānavaḥ | cittādikaraṇānāṃ viśeṣamayo<lb n="8"/>gaṃ ca 
-                        karmmapuruṣacaitanyaṃ anuvarttate iti || anekaśo vyākhyātaṃ 
-                        tad uktaṃ carake | ātmanaḥ karaṇair yāgāt ||<lb n="9"/>jñānaṃ tasya 
-                        pravarttate | karaṇānāṃ ca vaimalyād ayogād vā na varttate || iti 
-                        || idānīṃ niśānidrāyāḥ bhāvahetuṃ<lb n="10"/>darśayan āha || 
-                        asmiṃs tu tamasāvṛte ity ādi || anāvṛte punaḥ pravarttaṃte 
-                        tasyaiva hṛdayasyākāraṃ da<del>''</del> rśayan āha ||<pb n="53" 
-                        />puṃḍarīkasamam ity ādi || jāgrato vikaśaty ahni svapne naktaṃ ca 
-                        mīlati | svabhāvakṛtamasya naktaṃ svapne mīlanaṃ | viparya<lb 
-                            n="2"/>ye prabodha iti |</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.33"> 
-                        <label>NC.3.4.33</label> 
-                         prākṛtā me nidrāṃ darśayan āha || nidrāṃ tu vaiṣṇavīm ity ādi | 
-                        viṣṇor iyaṃ vaiṣṇavī yā sā loke nāmavi<lb n="3"/>śeṣeṇās te pāpmeti 
-                        | sā hi cetaso vivekaṃ prabodhaṃ nirasya svāpakṛtam iva prabodhaṃ 
-                        dadhātīti | sā iyaṃ janmapra<lb n="4"/>bhṛti spṛśaṃtī janmabhūtāpi 
-                        yāvajjīvam evās te | tenaivam aviṣayacikitsitasya prakṛtibhūtatvāt 
-                            janmakā<lb n="5"/>lajā nidrām abhidhāya maraṇakālajāṃ nidrāṃ 
-                        prākṛtām eva nirddiśan āha || tatra yadetyādi || anabodhinītija<lb 
-                            n="6"/>jaḍaḥ | avabodho 'navabodhaḥ | sa yasyāstīti nity ayoge 
-                        matvarthīyaḥ | saṃjñāvahāni cetanādhātukṛt samyak<lb n="7"/> 
-                        jātavahāni badhnāni prāṇādi vahāni sakalāni śrotāṃsi | kaphaḥ 
-                        prabalatamaś ca tatas tena prabalatamaskṛte<lb n="8"/>cetanā 
-                        śrotāni vahanirodhāt | punaraprabodhinī sānijā etās tisraḥ | 
-                        tatrāsāṃ sāmānya saṃprāpti vātha mana<lb n="9"/>saḥ śarīradoṣasya 
-                        hīti prācīna ekā niśā nidrā | tathāpare maraṇajanmakālabhaved 
-                        veprakṛtyau svabhāvabhūtatvā| <lb n="10"/>d āsām iti | niśā 
-                        janmamaraṇakālabhāvena tisro nirddiśya manasoha rūpatvāt nidrāyāḥ 
-                        pratyāsatyāsanneḥ pūrvaṃ<pb n="54"/>manodoṣaprakṛtividroṣaṃ 
-                        nirddiśan āha || tatra tamoyaṣṭīnām ity ādi..nā manasā mano doṣeṇa 
-                        hi hṛdayaśa<lb n="2"/>kalasyava klamevamālanaṃ || tataḥ svāpas 
-                        tatraiva tamo bhūyiṣṭhānāṃ punaraha svapīti bhūyo nidrāvidhiḥ | 
-                            rajobhūyiṣṭhā<lb n="3"/>nām animittaṃ | rajaś calatvena 
-                        kadācid ahaḥsu niśāsu vā bhavati | na bhavati | ceti 
-                        madhyanidrāvadhiḥ | satvabhūyiṣṭhānām a <lb n="4"/>rddharātro 
-                        pūrvasmin veti | kṣīṇatamasa<unclear>stvā</unclear>ddoṣālpatā ity 
-                        arthaḥ | na punar arddharātra eva | tatra pittasyoktadadyena satve 
-                            <add place="right'margin">kadye</add>na satvo<lb n="5" 
-                        />drekena prabodhaḥ | tad evaṃ pūrvābhis tisṛbhiḥ saha ṣaḍapy ete 
-                        prākṛtasvabhāvabhūtāt apratīkārā vā yogābhyāsena |<lb n="6" 
-                        />satvāvayavena vā pratīkārāḥ | śarīradevaprakṛtau kaphād eva 
-                        paraṃ nidrā śleṣmatamobhava iti | vacanāt | tatra vṛddhāt kaphā<lb 
-                            n="7"/> t nidrātiyogaḥ | tatraiva nidrātiyoge vamanā ca pīḍā 
-                        kṣetānīti || vātaprakṛtau bhujagarūkṣa iti | evaṃ pittakṛtā ca<lb 
-                            n="8"/>pittai | tad uktaṃ nidrānāśā'nilātpittādibhiḥ 
-                        prakṛtibhūtāpīyaṃ yāpyā || yad āha carakaḥ | samapittānilakaphā | 
-                            ke<lb n="9"/>cid garbhādimānavāḥ | dṛśyaṃte vātalāḥ kecit 
-                        pittalā śleṣmalās tathā || teṣām anāturāḥ sarve vātalādyāḥ sadā<lb 
-                            n="10"/>turāḥ | doṣā tu śayitā hyeṣāṃ doṣaprakṛtir ucyate | 
-                        viparītaguṇas teṣāṃ svasvavṛtter vidhirhitaḥ | iti prakṛte<pb 
-                            n="55"/>r anyatra vikṛti vātādidoṣakṛtā vaikārikīnāṃ nirddiśan 
-                        āha || kṣīṇāśleṣmaṇām ity ādi | sāmarthyād adhikapittānāṃ<lb n="2" 
-                        /> matigamyate | yadāha carakaḥ | vātapitte kaphe caiva 
-                        kṣīṇalakṣaṇam ucyate | karmmaṇaḥ prākṛtādvātivṛddhiś cāpi vi<lb 
-                            n="3"/>rodhinām iti | yadi etena nidrānāśo 'nilātpittādity 
-                        apyanulomino bhavati | mānā'bhighātāt ceti cakāre<lb n="4" 
-                        />ṇābhighātajo 'pi nidrānāśaḥ samuccinoti | ete eva 
-                        paṃcavikṛtibhāvāḥ | etāsām evopariṣṭāccikitsitaṃ ||</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.34-35"> 
-                        <label>NC.3.4.34-35</label> 
-                         e<lb n="5"/>vam evārthe ślokena dṛḍhayannāha || hṛdayaṃ 
-                        cetanāsthānam ity ādi | <unclear>dihenaṃ</unclear> karmmapuruṣaṃ 
-                        śrameṇa tamaḥ saṃbhavādatri<lb n="6"/> vathamajāthavarudhyate | 
-                        tatra bhāvahetuṃ darśayannāha || nidrāhetur ity ādi | 
-                        nidrāmanodoṣalakṣaṇāyās tamo<lb n="7"/>hetuḥ tasyācarakatvāt | 
-                        prabodhanasya punariṃdriyāṇāṃ rūpādi prakāśalakṣaṇasya hetuḥ 
-                        satvaṃ tasya prakāśakatvā<lb n="8"/>t | svabhāvo hetu nidrā 
-                        prabodhayor iti | -yaḥ | tasya svabhāvasyāhetutvāt | tamaḥ 
-                        satvayor anidrāprabodhayoḥ sva<lb n="9"/> bhāvenaiva hetutvaṃ 
-                        |</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.36"> 
-                        <label>NC.3.4.36</label> 
-                         yataḥ na tu nidrātamo bhāvaivoktā tat kiṃ punaruktenā ucyate | 
-                        bodhahetusatvaprasaṃgena atha<lb n="10"/>vā nidrāyāḥ svabhāvena 
-                        tama evopavādakam ity etad artham anubodhyabhāvaḥ | 
-                        svāpasvāpābhāvo bodhaḥ | tatkathaṃ sva<pb n="56"/>pnasya 
-                        svapnāvabodho bhavatītyāha | pūrvadehānubhūtāṃ stvity ādi || 
-                            <unclear>tū</unclear>gātmā bhūtair upalakṣitaḥ | karmmapuruṣaḥ 
-                            sva<lb n="2"/>pataḥ svapnagato yadā viṣayān sukhaduḥkheti 
-                        cittena śoṣyataḥ smṛtaḥ | kathaṃ punararthānidrayā grāhyāt 
-                            gṛhṇā<lb n="3"/>tītyāha || manaseti manas tu 
-                        sarvadevasaṃbhavāt | sadā svapnadarśanaprasaṃga ity āha || 
-                        rajoyukteneti rajasā saha<lb n="4"/>yogaṃ gatena rajasā 
-                        pravarttate artheṣu manasaḥ pravarttitatvāt | tamasā rūpamohasya 
-                        yoge 'pi ajñānāt | na ta<lb n="5"/>moyuktena nāpi satvayuktena 
-                        manasaḥ satvayoge prabodhāt | mano hi purovartti sadvas tu gṛhṇāti 
-                        | svapne kimasa<lb n="6"/>dvas tu gṛhṇātītyāha || anubhūtānīti | 
-                        dṛṣṭā śrutānubhūtānāṃ smaraṇena purovarttibhūtānāṃ mivagrahaṇam 
-                        ity arthaḥ ||<lb n="7"/>etā dehānubhūtagaganatalagamanādi rūpasya 
-                        parigrahārthaṃ | pūrvadeheti viśeṣaṇaṃ | yaccapyanena bhūtātmanā 
-                            iha<lb n="8"/>dehe gaganatalagamanādijñānabhūtaṃ tathāpi 
-                        niravadhisaṃsaraṇe aparamitayāramaradaity ādiṣu tadarpyanenā<lb 
-                            n="9"/>nubhūtam ity arthaḥ |</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.37"> 
-                        <label>NC.3.4.37</label> 
-                         nirvikāraḥ ka katham ātmāsvapatītyāha | karaṇānāṃ tu vaikalyādity 
-                        ādi. kenākaraṇānāṃ vaika<lb n="10"/>lyādity ādi | tamaseti 
-                        atisarvato bahiraṃtaś ca | tadvad iṃdriyāṇāṃ viṣayaṃ bhūterthe 
-                        aṃtarmmanorthe 'pi sukhaduḥkhādau<pb n="57"/>asvapne ity upacāraḥ 
-                        | karaṇadharmmānuvṛtte caitanyamātmanaḥ | tad uktaṃ carake | 
-                        ātmājñeḥ karaṇaiḥ yogāt jñānaṃ tasya pravarttate || 
-                        <caesura/> 
-                         iṃ<lb n="2"/>driyāṇāṃ ca vaikalyāt ayogādvā na varttate |</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.38"> 
-                        <label>NC.3.4.38</label> 
-                         tatra sthāpasthadivādi prāptasya niṣedhaṃ darśayannāha || 
-                        sarvarttuṣu ity ādi | niṣi<lb n="3"/>ddhastuti | smṛtiṣu | tasya 
-                        niṣiddhācaraṇe dṛṣṭāṃta dṛṣṭadoṣaṃ punaḥ paścād vakṣyati | tatra 
-                            niṣiddhasyāpya<del>mra</del>sya kāle pātre ca <lb n="4" 
-                        />prāyaścittādiṣv anapratiṣedho bālādiṣu tatra bālasya sātmyatvāt 
-                        | dṛṣṭena doṣaḥ | tatra adṛṣṭeḥ smṛtidṛṣṭe vā niṣe<lb n="5"/>dhāt 
-                        | evaṃvidhādiṣv api dhātupṛṣṭibalakāraṇatvāt | dṛṣṭedṛṣṭepi 
-                        vyādhitasya nity ākaraṇavadadoṣaḥ | tatra nity age kā<lb n="6"/>le 
-                        grīṣme niṣedha | bālādiṣu punarāvasthikakāla iti yānādibhiḥ | 
-                        sahasrāṃtaśabdaḥ pratyekam abhisaṃbadhyate | eṣā<lb n="7"/> matha 
-                        bhuktavatāṃ tathā medaprabhṛtibhiḥ kṣīṇānāṃ tatra mārutena kṣīṇo 
-                        mārutavṛddhikarśitaḥ | ajīrṇṇito divāsvā<lb n="8"/>pat | 
-                        agnivṛddher avidāhor apānasya tataḥ pittakaphayor akopaḥ | muhṛtaṃ 
-                        nālikādvayaṃ | jāgaraṇakālād arddham arddhā<lb n="9" 
-                        />gavāpratiṣedho 'dhikasu niṣiddha eva | dṛṣṭādṛṣṭadoṣakaratvāt | 
-                        tatra kālenāpi svabhāvaḥ kiṃ syāktasyopādita<lb n="10"/>tvāt | 
-                        ardram eva kālasvāpaḥ | kutaḥ kāraṇaṃ divā na svapyād iti | divā 
-                        hi svapnapradhāne prakāśakāle nidrāmoha<pb n="58"/>svabhāvā 
-                        vikārāc ceti dvā svapyāt | tatra svapatāṃ mānaśārīradoṣadvayaṃ 
-                        nirddiśan āha || tatra svapatām ity ādi | a<lb n="2"/>dharmmo 
-                        mānasastamohalakṣaṇakṛtaḥ śārīraś ca sarvadoṣaprakopaḥ | tatra 
-                        kaphapittaprakopo 'navidāhāt | vātako<lb n="3"/>paś ca srato 
-                        'varodhena mārgrāvaraṇajaḥ | tathā rātrijāgaraṇam api doṣaṃ 
-                        darśayan āha || rātrāvapītyādi || vātā |<lb n="4"/>dinimittā ity 
-                        anena manodoṣajo dharmmo nirastaḥ |</l> 
- 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.39-40"> 
-                        <label>NC.3.4.39-40</label> 
-                         na jāgṛyād rātrau iti nidrāvidhiḥ | divāsvapnaṃ ca varjjayet 
-                            ||<lb n="5"/>ditiniṣedham iti parimitaṃ nādhikaṃ na conam iti 
-                        | anūnādhikaḥ svapnaphalaṃ darśayan āha | tathā hy arogaḥ 
-                            sumanā<lb n="6"/>ity ādi | anūnādhikasvapnena avidyamānā 
-                        vidyamānavātapittakapharogaḥ | sumanā iti || manovikārābhā<lb 
-                            n="7"/>vaḥ || nātisthūlakṛśa iti samadehaḥ samasvapnatvāt | 
-                        śrīmān iti || varṇānvitatvāt || kāṃtimān balavaṃśaktivyāyā<lb 
-                            n="8"/> magamyād adhaḥ śuddhayo-tastvāt | tatra 
-                        sthūlasyāvṛtvaṃ | medasā śukravahaśroto 'varodhāt || atikṛśasya 
-                            kṣīṇa|<lb n="9"/>sya śukratvād eva samāśanajīvanaṃ 
-                        samadhātutvāt samāyurmānuṣapṛṣatyāḥ | </l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.41-46"> 
-                        <label>NC.3.4.41-46</label> 
-                         tatra jāgaraṇasvāpayoḥ sātmībhūte|<lb n="10"/>pi adoṣaṃ darśayan 
-                        āha || divā cetyādi || etena dṛṣṭasyālābhe manastāpe 
-                        iṣṭalābhavidhānaṃ | aniṣṭālābhaje<pb n="59"/>punaraniṣṭāpanayaṃ | 
-                        cikitsitam uktaṃ | evaṃ mahācārakramadoṣam api apekṣya yathā 
-                        nidānaṃ pratyanīkam ācaraṇīyaṃ | <lb n="2"/>drākṣārasādīnāṃ naktam 
-                        upāyogena kaphakṣayādijātāṃ kaphābhivṛddhiḥ |</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.47"/> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.48"/> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.49"/> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.50"/> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.51"/> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.52"/> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.53"/> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.54"/> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.55"/> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.56"> 
-                        <label>NC.3.4.56</label> 
-                         vihitasyāpi rātrisvāpasya kvacinniṣedhaṃ ||<lb n="3"/>tathā 
-                        divāsvapnasyāpi niṣiddhasya kvacidvidhaṃ darśayan āha || 
-                        mūrchāpittetyādi | bhramaścakragatasyeva | uktāpi nidrāta<lb n="4" 
-                        />masā manodoṣeṇa mūrchādiprasaṃgena | śarīradoṣeṇāpi 
-                        punarabhihiteti hetunā uktā yāstaṃdrāyāḥ staṃdrāyāsva<lb n="5" 
-                        />lakṣaṇaṃ nirddiśan āha || iṃdriyārtheṣv asaṃprāptir ity ādi | 
-                        taṃdrālakṣaṇaprasaṃgena kecit klamālasyādīnām api lakṣa<lb n="6" 
-                        />ṇaṃ paṭhaṃti | tanna teṣāṃ asūtritvāt |</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.57"> 
-                        <label>NC.3.4.57</label> 
-                         garbhasya vṛddho dvitīyam api hetuṃ nirddiśan āha | rasanimittā 
-                        māturiti | viśeṣa|<lb n="7"/>garbhasyāśayādhmānanimittāt kathaṃ 
-                        vakṣyamāṇenānilānalakṛtena garbhaśrotasāṃdhmānenābhino 
-                            viśāla<unclear>bhūrtva</unclear>ta <lb n="8"/>tvāt | 
-                        mātrārasaparivarddhitamāsādyuchvāsaḥ | tad uktaṃ || ākāśaṃ 
-                        vivarddhayati |</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.58-59"> 
-                        <label>NC.3.4.58-59</label> 
-                         atra śrotasā nevādhmānasaṃprāptiṃ darśa<lb n="9"/>yan āha || 
-                        tasyāṃtareṇetyādi | tasya garbhasyanābher mmadhye agnisthānaṃ 
-                        niścitaṃ | na trayotistho vāyurādhmāpayati | te<lb n="10"/>na 
-                        dyotiḥ sthānādhmānena madhyaśroto vṛddho kathaṃ sarvato vṛddhir 
-                        ity āha || kraṣmaṇo sahitaścetyādi | yathā yathā |<pb n="60" 
-                        />dārayati | arddham adhas tiryak tathā tathā varddhayati | yathā 
-                        krameṇa dāraṇāt yathā krameṇa varddhanam ity arthaḥ || tad evam 
-                            a<lb n="2"/>dhorddhvatiryag varddhanam ity arthaḥ | yadi 
-                        sarvato varddhate |</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.60"> 
-                        <label>NC.3.4.60</label> 
-                         tatra kimastarada mātrādṛṣṭa na varddhana ity āha | dṛṣṭiś 
-                            cetyā<lb n="3"/>di dhruvāṇi nityaṃ niyatamānāni |</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.61"> 
-                        <label>NC.3.4.61</label> 
-                         śarīravṛddhyā cāpi kasyacid avayavasya vṛddhiṃ pratipādya 
-                        śarīrakṣayepi kasya<lb n="4"/> cid evābhivṛddhiṃ kṛtā iti | pṛṣṭa 
-                        āha || svabhāvam iti svabhāvaṃ | prakṛtihetuṃ kṛtvā 
-                        svabhāvahetutetyarthaḥ |</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.62"> 
-                        <label>NC.3.4.62</label> 
-                         prakriya<lb n="5"/>te janyate aānayeti prakṛtiḥ | 
-                        hetusvabhāvānayor yadehakṣaye 'nayor abhivṛddhiriti 
-                        prakṛtisaṃyogena anyad a<lb n="6"/>pi prākṛtaṃ darśayan āha || 
-                        tisraḥ prakṛtaya ity ādi || pratyekadoṣanimittāś catasro vakṣyaṃte 
-                        | prakṛtisamasamavāya<lb n="7"/>nyāyena | samudāyibhyo 
-                        'nanyasamudāya iti avirodhāt ||</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.63"> 
-                        <label>NC.3.4.63</label> 
-                         tāsāṃ vātādibhedena lakṣaṇaṃ darśayan āha || śukra<lb n="8"/> 
-                        śoṇitasaṃyoga ity ādi || tatra svabhāvataḥ śuddhaṃ bījaṃ karmmaṇā 
-                        vāsamudānugarbhaṃ niṣpādayati | anilādidoṣadu<lb n="9"/>ṣṭaṃ 
-                        garbhajananāya nālam iti || śukraśoṇitaśuddhāvuktaṃ || tat katham 
-                        utkaṭena doṣeṇa prakṛtir ity ucyate | na hi sa <lb n="10"/>rvam eva 
-                        bījadūṣaṇaṃ | sadṛśaśaktikaṃ sakalam avayavagataṃ vā kiṃ tarhi 
-                        kāraṇānāṃ saṃkhyāmanā<unclear>nu</unclear>rūpacayena nā<pb n="61" 
-                        />nāvidha balaṃ ca prasavāveṣayāṃcāvayavasakalaśarīragataṃ 
-                        tatrālpaṃ sakalāṃ gamanavayavagataṃ bahu vā garbhapratibaddhā <lb 
-                            n="2"/>karaṇāyanālaṃ jātyaṃdhamūkāde garbhasya darśanāt | 
-                        nāvayavagatadoṣeṇa garbhapratibaṃdhaḥ | madhumehiṣu sarvāṃga<lb 
-                            n="3"/>gatadoṣadūṣitadhātuṣu garbhadarśanāt | na sakala 
-                        śarīragatālpadoṣeṇāpi | tad uktaṃ carake | yasya yasya hy aṃ<lb 
-                            n="4"/>gāvayavasya bījabhāgo duṣṭo bhavati | tasya 
-                        tasyaivāṃgāvayavasyopataptiḥ | tatra sakalāṃgagatān mahato 
-                            doṣadū<lb n="5"/>ṣaṇād bījasya garbhāsaṃbhava eva | 
-                        sakalabījabhāgavātāt tu mahatodoṣāt ṣaṃḍhaṃ | śukraṃ 
-                        svabhāvakarmmabhyāṃ vātādau<lb n="6"/>duṣṭamānasaḥ dṛṣṭaṃ 
-                        bījārthakṛd bījaṃ tatra prakṛtiruttaraṃ tatra śukraśoṇita iti 
-                        vacanāt | kṛtādidoṣavacanā<lb n="7"/>c ca | dehaprakṛtiriyaṃ | 
-                        tatraiva pāṃcabhautikabījātmanāṃ paṃcānāṃ mahābhūtānāṃ 
-                        saṃyogasatvād ibhiḥ utkaṭai<lb n="8"/>rmmanodoṣaiḥ mānasīprakṛtiḥ 
-                        | sā ca brahmādi satvabhedena ṣoḍaśavidhā vakṣyate 'traiva | 
-                        bhavati cātra | dvidhā kā<lb n="9"/>yamanodoṣaiḥ prakṛtiḥ 
-                        kāyamānasī | tatra vātādijā kāye citte satvād isaṃbhavā |</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.64-67"> 
-                        <label>NC.3.4.64-67</label> 
-                         tatra vātādiprakṛter vikārā<lb n="10"/>kārayor bhedena bhinnaṃ 
-                        svalakṣaṇaṃ nirddiśan āha || tatra vātaprakṛtir ity ādi | durbhago 
-                        'manoramākāramākāra: jā<pb n="62"/> garūkatvād i yo vihārāḥ 
-                        sphuṭitakaracaraṇādayaḥ ākārāḥ krodhīhiṃsanaśīladaṃtanakhādīn 
-                            krodhādaśana|<lb n="2"/>daśaśīla <add place="top-margin" 
-                            >ākṛtiriti</add> ધૃતિર્યમાત્મિકાસાdhṛtiryamātmikā sā'vidyamānā 
-                        yasya sa tathā dhamanīcitaḥ dhamanīśabdaḥ sādṛśyāt sthirādiṣu 
-                        varttate ||<lb n="3"/>tena śirāsnāyudhamanīcitaḥ aṭanogamanaśīlaḥ 
-                        | tena kāyā navasthitiruktā || anavasthitātmeti caṃcalamana||<lb 
-                            n="4"/>anena māno 'navasthānaṃ | pralāpītyanena 
-                        asaṃbaṃdhavākyaśīlatvena vacanānavasthānaṃ ca | vāyor 
-                            vi<unclear>yadgā</unclear>imatvalāghavaṃ<lb n="5"/>ca latābhiḥ 
-                        vātaprakṛteḥ | svapne viyadgā<del>jā</del>mitvaṃ saṃbhrameṇa || 
-                        tāratamyeṇa avyavasthitam iti | asthitim iti | anava<lb n="6" 
-                        />sthitabuddhiniyatasya caṃcalacittatvāt stokaratādisaṃcaya | 
-                        kāyādyanavasthiteḥ | ajīna anavasthānāt pitta<lb n="7"/>prakṛtiḥ 
-                        ||</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.68-71"> 
-                        <label>NC.3.4.68-71</label> 
-                         punaḥ svedaprakṣaraṇaśīlaḥ | durgraṃdhiḥ pittasya pūtitvāt || 
-                        tāmraśabdena saha nakhādayaḥ pāṇitalāṃtāḥ<lb n="8"/>pratyekam 
-                        abhisaṃbadhyaṃte | medhāvītyādinā cittaprakṛter dharmmaḥ | svapne 
-                        vigṛhyāvaktāprāyeṇa paṭhanāt | prativaca<lb n="9"/>naśīlaḥ || 
-                        saṃbaṃdhārthakaṃ vādinānukūlaṃ vadatīti vāci prakṛtidharmaḥ || 
-                        svapnepi pittadharmmabhāvitamanāḥ kaḥ kā<lb n="10"/>dīnyeva 
-                            pitta<add>pīta</add>varṇānyapi paśyati | pittasya 
-                        satvabahulatvāt || bhayāsthānena praṇatiṃ gachati | apra<add 
-                            place="inline"> 
-                            <unclear>ge</unclear></add>teṣu sāṃtvanā<pb n="63"/>dikā<add 
-                            place="top">dānaśīlaḥ|1 </add><del>ma</del> vyathitāsya 
-                            gati<add place="inline">riti |</add>vyathitasukhaṃ samukhaṃ 
-                        pākatvāt | dhāvanakteśāsatvāt | pīḍāvahagamanaḥ | pittakṛta<lb 
-                            n="2"/> maṃgīkṛtaṃ prakṛtisvarūpaṃ yasya sa tathā ||</l> 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.72-76"> 
-                        <label>NC.3.4.72-76</label> 
-                         śleṣmaprakṛti dūrvvādīnāma<add place="inline">nya</add>tamavarṇaḥ 
-                        || ārdramaśuṣkamariṣṭakaḥ kṛṣṇava<lb n="3"/>rṇaphalaṃ | 
-                            ādraśarakāṃḍamādraśara<unclear>papartha ||</unclear>subhago 
-                        manoramākāraḥ | ata eva priyadarśanaḥ | 
-                        <unclear>su</unclear>madhurapriyaḥ | a<lb n="4"/>mlādi 
-                        paṃcarasapriyaḥ || śleṣmaṇo mādhuryāt | kaṭukādīni kāmayate | evaṃ 
-                        vātaprakṛtiravdhaṃ | pittaprakṛtimadhuraṃ ||<lb n="5"/>kṛtajñaḥ 
-                        cetaso dhairyatvāt na smarati | dhṛtimān vidhṛtimanasā niyamātmikā 
-                        nityaṃ laghuktāḥ | nity ayogena<lb n="6"/>matvarthīyaḥ | sahiṣṇuḥ 
-                        sahanaśīlaḥ | alolupo alubdhaḥ | dhanavān dhanavānyuktaḥ<add 
-                            place="right"> balavān</add>ubhaya ca lakṣaṇa balayu<lb n="7" 
-                        />ktaḥ | <unclear>u</unclear>jaso yogāt śāraṇagrahaṇaśīlaḥ | 
-                        ciragrāhī dṛḍhavairo.gṛhītaṃ na tyajati | kepi varṇādayaḥ 
-                        kāyaguṇāḥ |<lb n="8"/>amadhurapriyatvād ayaś cittaguṇāḥ | 
-                        lakṣmīvān prasannakāṃtimān mṛdaṃgo maddalaḥ | ghoṣo bhāṣaṇaṃ | 
-                        raktāṃte netre<lb n="9"/> yasya | śobhanaṃ viviktaṃ gātraṃ yasya 
-                        sa tathā | snigdhachāyaḥ | apāṃ snehaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ 
-                        | apāne sa<lb n="10"/>tvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ | gurūṇāṃ 
-                        pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ | apā<pb 
-                            n="64"/>ne satvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ | gurūṇāṃ 
-                        pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt || saṃsargasannipātapra<lb 
-                            n="2"/>kṛtiṃ darśayan āha || dṛśyate prakṛtau ity ādi || etac 
-                        ca āraṃbhadoṣam adhikṛtya punarddoṣam iti | vistā<lb n="3"/> reṇa 
-                        prāgeva vyākhyātaṃ | tanmātradoṣāraṃbheṇa svabhāvabhūtena dehinaṃ 
-                        bādhyate | sphuṭitakaracaraṇādikena do<lb n="4"/>ṣeṇa | tathā 
-                        svedadaurgraṃdhyādi hetujaḥ vātādibhir ebhiḥ kiṃcid bādhyate | 
-                        etena prakṛtiṣv api nityaṃ manāgāturyama<lb n="5"/>stīti abhihitaṃ 
-                        | tato jātastajjāta ity anena hetuvacanaḥ prakṛtiśabdo darśitaḥ | 
-                        tad uktaṃ aśvavaidyake<lb n="6"/> sarvaprāṇabhṛto haṃti nūnaṃ 
-                        kāyagataṃ viṣaṃ | tasmiṃś ca saṃcayetāta dṛśyaṃte kṛmayo yathā | 
-                        tathāviṣasamo do<lb n="7"/>ṣaprakṛtirnnātibādhate | kiṃcit tu 
-                        bādhate eva | sā tu pratyanīkāhāreṇa nityaṃ pratikāryāt tad uktaṃ 
-                            vṛddhakāśya<lb n="8"/> pe || svadoṣa svamanācārā nṛṇāṃ 
-                        prakṛtayo matāḥ || taṃ paṃcamahābhūtaprabhāvāṃ kecidāhuḥ || na 
-                        sarve tatra vātapi<lb n="9"/>ttakaphais tisraḥ | anilānilajalānāṃ 
-                        trayāṇāṃ bhūtānāṃ tisro nirddeśyānukta śeṣabhūtadvayasya prakṛter 
-                            lakṣaṇaṃ<pb n="65"/>nirddiśan āha || sthiravipulaśarīra ity 
-                        ādi || pṛthivyāḥ sthairyād vaipulyāc ca | kṣamāvān iti | nity 
-                        akṣamī nity āyā<lb n="2"/> matvarthīyaḥ | etad api pṛthivyāḥ 
-                        sarvaṃ sahatvāt | nā<add place="top"><unclear>mabhaḥ 
-                            2</unclear></add>nāsukhair mmahadbhir iti |</l> 
- 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.81-87"> 
-                        <label>NC.3.4.81-87</label> 
-                         ākāśasya vivekamahatve 'rthe guṇayogāt ||<lb n="3"/>satvād i 
-                        guṇatodena tu cittaprakṛtinirddiśan āha || śaucamāstikyam ity ādi 
-                        | brahmakāyalakṣaṇaṃ | brahmasatvenotyā <lb n="4"/>di tasya 
-                            kāma<add place="inline">ya</add>sya | etena satvakāyayor 
-                        nnityam anyānyāvidhāyitvam uktaṃ | śauryam ity ādi | 
-                        māheṃdrakāyalakṣaṇaṃ <lb n="5"/>sahiṣṇutety ādi vāruṇakāyalakṣaṇaṃ 
-                        | madhyastham ity ādi kauverakāyalakṣaṇaṃ | mahac ca 
-                        prabhavaśaktiḥ prajo|<lb n="6"/>tyānasāmarthyā || 
-                        kuverasatvānaṃtaraṃ yāmyasatve vaktavye gaṃdharvasatvābhidhānaṃ | 
-                        gaṃdharvasatvaṃ yakṣasadṛśaṃ yakṣasa<lb n="7"/>tvadyotanārthaṃ | 
-                        prāptakārītyādinā yāmyaṃ satvaṃ brahmacaryam ity ādinā ṛṣisatvaṃ | 
-                        evaṃ brāhmyamāheṃdravāruṇā<lb n="8" 
-                        />kauveragaṃdharvayāmyaṛṣisatvabhedena saptasātvikā bhedāḥ || 
-                        śuddhasatvāḥ |</l> 
- 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.88-93"> 
-                        <label>NC.3.4.88-93</label> 
-                         teṣv api brāhmyaṃ śuddhatamaṃ | aiśva<lb n="9"/>ryavaṃtam ity ādi 
-                        || āsuraṃ satvaṃ raudraṃ tīkṣṇaṃ | astīyakaṃ guṇeṣu matsaraṃ | 
-                        eṣadhikaṃṭhabharaṃ | ekāṃtagrāhitetyā<lb n="10"/>di rākṣasaṃ 
-                        satvalakṣaṇaṃ | ekāṃtagrāhitā niyamena gṛhītā yogaśīlatāḥ | 
-                        utsṛṣṭā hāraśīlatetyādināpi<pb n="66"/>satvaṃ | 
-                            <unclear>utsiṣṭā</unclear>hāraśīlatā | 
-                            <unclear>utsiṣṭāhārācāriṇo bhāvaḥ ||</unclear>હારાચારિણો 
-                        āvokṣasāhasapriyatā || apacitaprītiḥ<lb n="2"/>ભાવsāhasaprītiś 
-                        cātīkṣṇam ity ādināpi sarpyasatvaṃ || krodhe sati satvena lakṣitaṃ 
-                        | akrodhetīsaṃ | tad uktaṃ cara<lb n="3"/>ke || akruddhaṃ śūraṃ 
-                        akruddhaṃ bhīrum iti | asaṃvibhāgetyādinā pretatvaṃ | eteṣu ṣaṭsu 
-                        sahaādayo rājasa|ષ<lb n="4"/>bhedāḥ | </l> 
- 
- 
-                    <l xml:id="NC.3.4.94-99"> 
-                        <label>NC.3.4.94-99</label> 
-                         durmmedhastvaṃ ity ādinā paśusatvaṃ | anavasthitetyādinā 
-                        matsyasatvaṃ | satvabudhyaṃgahī netyādinā vṛkṣa<lb n="5"/>satvaṃ | 
-                        satvabudhyaṃgahīnābhyāṃ hīnaṃ sthiraṃ ekasthānasthaṃ | ete trayas 
-                        tamo bahulāḥ satvabhedāḥ | eṣāṃ sthāne ciki<lb n="6" 
-                        />tsopayogitvaṃ darśayan āha | vijñāyakāyavikṛtiriti | anurūpām 
-                        ucitāṃ | tad uktaṃ bhūtavidyāyāṃ | na vā|<lb n="7"/>caukṣyaṃ 
-                        prayuṃjīta prayogaṃ devatāgṛhe | evamādy anyad api anuvarttavyāṃ 
-                        dhātraparīkṣāyām api prayojanaṃ ||<lb n="8"/> tad uktaṃ kāśyapena | 
-                        yo yathā satvaḥ kumāraḥ <del>sya</del><add place="below-margin" 
-                            >syātta</add>thā satvām evāsya dhātrīm upasthāpayet | kiṃ 
-                        kāraṇaṃ tad vipāyā<lb n="9"/>nirdhāraṇaṃ bhavati tad uktaṃ | 
-                        tatraiva | piśācasatvānānāryo kumāraḥ samudīkṣitanirvāṇām eva 
-                        cāpnoti | tathā rā<lb n="10"/> kṣasasatvā ity ādi || </l> 
- 
-                    <trailer>iti śauśrute śārīre nyāyacaṃdrikāyāṃ paṃjikāyāṃ 
-                        garbhavyākaraṇaṃ <add place="inline">||</add></trailer> 
-                </div> 
-            </div> 
-        </body> 
-    </text> 
-</TEI>