Diplomatic transcription of MS Cambridge CUL Add. 2491: 03 Śārīrasthānam 1
Suśruta project, University of Alberta
CambridgeUKCambridge University LibraryAdd. 2491C31A paper manuscript in Devanāgarī script. The manuscript
supports Gayadāsa's Nyāyacandrikā commentary on
parts of the Śārīrasthāna of the
Suśrutasaṃhitā. GayadāsaNyāyacandrikāSanskrit in western-Indian style
Devanagari.
Folio 1 missing.
ff. 2, ?, 15-50, [51], 52-59, ?, 60-67,
(pencil:) 68-78.ba and va
not distinguished.Transcribed f. 2r.Changed the filenameChanged the TEI title field
[Śārīrasthānam]
[Adhyāya 1]
This half folio does not appear to be 2r (next folio is numbered 2).
The shape of the folio edges do not match those of the folio in the next
image. Unfortunately, the margins are missing. So we do not know if it
was numbered or not. However, its mention of yathovāca dhanvaṃtariḥ and
hetucintām suggest it might be 1v. bālo tikaṃ kṛtaṃ prāṇikāyaṃ tasyedaṃ
hetusvalakṣaṇakāryaciṃtayā sthānam iti|| hetutvād iti
eva viśeṣo ralivyākhyā
prakathayiṣyāmā|| yathovāca dhanvaṃtarir iti
pratisaṃskartṛsūtraṃ|| tatrādau hetuniścaṃtanam āha||
sarvabhūtānām ityādi||
sarvabhūtāni kṛtyāni utpādayaṃti|
vakṣyamāṇamahadāyāmūlatagaṃ tasya kāraṇaṃ kiṃ tad ity āhā
avyaktaṃ nāma || nāmaprasiddhyupasaṃgrahe|| tatra vyaktam api yat dravyaṃ
prasiddhaṃ || tena vyaktād avyaktam iti || paramātmany api avyaktasaṃjñā nirastā | kiṃ tad
avyaktaśabdaprasiddham ity āha| satvarajastamolakṣaṇam iti| carake ||
punar ātmany evāvyaktavyapadeśā|| ata eva caturviṃśatikatatvaṃ ||
tasyāvyaktasya kāraṇam athāstīti darśayann āha|| akāraṇam iti
avidyamānotpattihetrur aṣṭarūpam iti|| aṣṭau rūpāṇi cāsya|| etā
ca tā buddhi ahaṃkāraspāñcatanmātrāṇāṃ pṛthakkāraṇatvaṃ niṣiddhaṃ|| anye pi
pradhānasyaiva pariṇamato buddhyādīni rūpāṇīty ūcuḥ||cha||
aṣṭarūpam ity atra jajā||
avyaktabuddhyahaṃkārāḥ|| pañcamahābhūtānīty āha||
paṭhaṃti ca vyāsam|| bhūmir āpo nalo vā
mano buddhir
eva ca | ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtir
aṣṭadhā||1||BhG 7.4 tathāpi hi carake 'pi|| svādīni
busahaṃ kāras tathāṣṭama iti|| tatra vyāsasya manasā
pratiṣṭānirddeśe na carakasya varuṣo pa śatabhinna
darśanatvāt|| atra sarvabhūtānām ity asya bhāṣyaṃ nirddiśann āha||
akhilama stasya mahadāditatvabhūtabhavanopakaraṇātmakaviśvasya
bhavahetur iti||cha|| upādānakāraṇam iti|| atha || saṃbhavasya hetur ity ato bhavaṃti|| tatrākhila
jagadutpādakārakasya mahadādir ity arthaḥ|| tadekamiti śilopaṭṭavat sāmyāvasthāyāṃ sthitena punas
tridaṃḍavat|| ataḥ śilākākalyaṃ bhinnam etat
vyavasthitam| anekeṣāṃ bahūnāṃ kṣetrajñānāṃ śarīravidāṃ karmmapuruṣāṇāṃ
teṣāṃ śarīrabhāvāya|| adhiṣṭāṇaṃ viṣayaḥ|| eteṣāṃ karmmātmakānāṃ punaḥ
parityāgam eva|| ekam anekeṣāṃ adhiṣṭānam iti|| prasrutam upamānena
saṃbaṃdaṃ kurvann āha||cha|| audakānāṃ bhāvānām iti||udakabhāvāsv
audakāḥ|| nadīnadasarastaḍāgaprabhṛtayaḥ|| ānye audakabhāvā matsyādaya
ity āhuḥ|| tan na manyaṃte|| gaṃgādyadhiṣṭānatvāt|| audakānāṃ bhāvānāṃ
pradeśākhyāpako dṛṣṭoparsmmavatad
evāvyaktaṃ karaṇatve nādhikṛtaṃ|| sarvabhūtānāṃ kāraṇam iti vacanāt||
ātmanaḥ punar bhūtasadbhāvina
akāraṇatvaṃ nityatvaṃ ca|| sadakāraṇavan nityam iti vacanāt|| ata eva
kṣetrajñasya paṃgvaṃdhar iva saṃyogaḥ|| tad uktaṃ|| puruṣasya darśanārthaṃ kevalyārthaṃ|| tathā
pradhmanasya|| paṃgvaṃdhavad ubhayor api| saṃyo
gā tatkṛtā sargraḥ |pulliṃgasaṃjñā tatkṛta iti tat sa yoga
kṛtaḥ| saṃskṛta iti satvādilakaṇaḥ| nanu kasmād
ekasmāt anekakarmmaṇāṃ sarvvabhūtānāṃ utpāda ucyate | anekaśaktipracitāt
pradhānād kṣetrajñādhiṣṭitān mahān utpadyate| eva
kevalāt kāryabhedāt prajāyaṃte| mahattatvaṃ jāyate prakṛter
buddhir jñāyate ity arthaḥ| saiva kāryātmikāt eva buddheḥ
karaṇaṃ| sā tu cicchaktir nirmmanādarppaṇamūrttir iva rūpādyarthachāyām
anupratipadyate| samahān talliṃgam iti| talliṃgādiviśeṣaṇena śuddhasatvānāṃ
avadhāraṇavyavachinnamātravivekalakṣaṇam asatyāṃ buddhiṃ nirasyati| tad
uktaṃ carake| suddhasatvasya yā suddhā satyā buddhiḥ pravarttate| yayā
bhinatty atibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ| sarvvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati
nispṛhaḥ|| yogaṃ yayā sādhayati sāṃkhyaḥ saṃpadyate yayā|| yayā
nopaityahaṃkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā| yayā nālaṃbate kiṃcit sarvaṃ
saṃpadyate yayā| yāṃti brahma yayā nityam akṣaraṃ ca tathākṣaraṃ|
tathā punar api tatraivoktaṃ|yāvad utpadyate satyā buddhir nnaitad
ahaṃ yayā| naiva tanmātramativijñānaya jñaḥ
sarvvam ativarttate rūpādyartha
+āyāntarāśrayā punar ahaṃkārakaraṇāt|
ahaṃkāras tu kāryabuddhibheda eva yena carake kāryabuddhivivaraṇenaivāhaṃkāro pi vivṛtaḥ | tathā ca||
kāraṇāni mano buddhir buddhiḥ karmmeṃdriyāṇi ca | buddher hi grahaṇeni
vāhaṃkāragrahaṇāt sa tu| trividhā vaikārikādibhedena| vaikārikādisaṃjñās tu
pūrvācāryaiḥ saṃvyavahārā ya kṛtāḥ|| vaikārikādiṣu yato yad utpadyate
tat sannirddiśann āha|| tatra vaikārikādityādi|| tatra
vaikārikasātvikās tejaso rājasaḥ| bhūtāditāmasaḥ| sātvikās tejāso
rājasaḥ bhūtāditāmasaḥ sātvikād rājasasahāyāt|
tamomātrānuviddhāt| ekadeśeṃdriyāṇi tallalakṣaṇāni prakāśarūpāṇi | tāny
ahaṃkārād utpannāni| ahaṃkārāṇīṃdriyāṇīti sāṃkhye vaidyake tu
bhautikāni| tata evaṃ pūrvāṇi triśrotrādīni
ghrāṇāṃtāni|| buddhīṃdriyāṇi buddher buddher āśrayatvāt|| teṣām karmmāśrayāṇītarāṇi vāgādīni
pādāṃtāni| ubhayātmakaṃ mana iti| ubhayeṃdriyasvabhāvam iti| pravṛtto
hi teṣāṃ manasā sahā bhinnānām eva pravṛttā tat sa bhāvam iva vṛbhūtādir iti|| tāmasāt tejaso
sahāyāt sātvamātrayānuviddhāt| tallakṣaṇāny eva mohādi
lakṣaṇaṃ nirddiśann āha|| vātavarṇṇetyādi| tatra vātavedanāvarṇṇāḥ syā
vāruṇādayaḥ| pittasya varṇṇāḥ pītanīlahāridrādayaḥ| vedanā punar
oṣaoṣṭhaśocoṣadāhādayaḥ |śleṣmaṇas tu varṇṇāḥ| śvetādayaḥ| vedanāḥ kaṃḍvādayaḥ| gaṃdhas
tu vāyor nnāsty eva| kaphasya ca viśro gaṃdho 'nukto 'pi draṣṭavyaḥ|
kaphaduṣṭe pittasya gaṃdhaṃ kuṇape pūtipūyābhe ca vakṣati śoṇitavarṇṇam
iti| śoṇitavarmmaṃ pittavedanaṃ kuṇapagaṃdhaṃ carake | kuṇapaḥ
śabaḥśavaḥ kuṇapasyeva gaṃdhe 'syeti||
upamānāc ceti samāsāṃtaḥ| tato janakasya śoṇitasyāpi doṣā evaṃ dūṣayitāro
'pi apadeśas tu ghṛtataila
dugdhavat| tad uktam atyarthaṃ doṣadūṣiteṣu dhātuṣu saṃjñā rasajo yaṃ
śoṇitajo yam ityādi|