Transcription of MS Bīkāner RORI 5157

Published in by in .

[description of manuscript]

More ▾
Commentary Nyāyacandrikā
Author Gayadāsa
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Devanagari script.]
Format pothi
Material palm-leaf
History
Date of production Dated 1468 CE.
Place of origin
Provenance [record of ownership]
Acquisition [how it was acquired]

The following is a rough transcription of the mūla-verses as found separately from the commentary in this MS
(From exposure 00148.jpg) (From jpeg 1v3)
ripavo vikrmākrāntā ye ca sve kṛtyatām gatāḥ |
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam ||
viṣair nihanyur nipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ |
striyo vā vividhān yogān kadācit subhāgacchayā ||
viṣakanyopayogād vā kṣaṇāj jahyād asūn naraḥ |
tasmād vaidyema satataṃ viṣād rakṣyo narādhipaḥ ||
(From exposure 00147.jp) (From jpeg 2r4)
yasmāt cānityacittatvam aśvavat prathitaṃ nṛṇām |
na viśvasyāt tato rājā kadācid api kasyacit ||
(From exposure 00146.jpg) (From jpeg 2v2)
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ satatotthitam|
mahānase niyuṃjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam ||
(From exposure 00145.jpg) (From jpeg 3r9)
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṃḍaṃ mahacchuci |
sajālakaṃ gavākṣāḍhyamāptavarganiṣevitam ||
vivakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam |
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam ||
(From exposure 00144.jpg) (From jpeg 3v1)
mahānāsikaṃ tatrādhyakṣaṃ niyuṃjīta prāyo yaidyaguṇānvitaṃ |
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ |
saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ |
snātā dṛḍhaṃ saṃyamitaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyutāḥ |
tasya cājṅāvidheyāḥ syurvividhāḥ parikarmiṇaḥ |
- - - - - - -
āhārasthitayaścāpi bhavaṃti prāṇino yataḥ |
tasmānmahārase vaidyaḥ pramādarahito bhavet
- - - - - ||
mahānasikavoḍhāraḥ sūdaudanikapaupikāḥ |
bhaveyur vaidyavaśagā ye cāpy anye tra kecana ||
(From jpeg 3v9)
iṃgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ |
vidyād viṣasya dātāram ebhir liṃgaiś ca buddhimān |
na daty uttaraṃ pṛṣṭo vivakṣur mohaLm eti ca|
apārthaṃ bahu saṃkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat |
sphoṭayaty aṃgulīr bhūmim akasmād vilekhed dhaset |
vepathur jayate cāsya trastaś cānyanyam īkṣate|
dhyāmo vivaraṇavaktraś ca nakhaiḥ kiṃcic chinaty api |
ālābhetāsakṛd dīnaḥ kareṇa ca śiroruhān |
niryayāsur apardvārai vīkṣyate ca punaḥ punaḥ |
vartate viparītaṃ ca viṣadānāvicetanaḥ |
kecid bhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā |
asatām api santo 'pi ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ |
tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānām avṛtair nṛpaiḥ |
(From exposure 00142.jpg) (From jpeg 4r2)
tathābhyaṅge valekhane |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca |
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām |
viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu naśyadhūmāṃjanādiṣu |
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsām apy anantaraṃ
kāṣṭhe anne pāne dantatradantakāṣtam annade 'pi|
(From exposure 00142.jpg) (From jpeg 4r10)
nṛpabhaktād balaṃ nyasytaṃ saviṣaṃ bhakṣayaṃti ye |
tatraiva te vinaśyaṃL(From jpeg 00141.jpg)ti makṣikāvājasādayaḥ |
hutabhuk tena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ |
bhinnārcis tīkṛṣṇadhūmaś ca nacirāc copaśāmyati |
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu |
dṛṣṭānnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mṛyate jāvajīvakaḥ |
kokilaḥ svaravaikṛtaṃ krauṃcas tu madam ṛcchati |
hṛṣyen mayūra udvignaḥ krośataḥ śukasārike |
haṃsaṃ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṃgarājas tu kūjati ||
pṛṣato visṛjaty aśry viṣṭāṃ muṃcati markaṭaḥ |
sannikṛṣṭāṃs tataḥ kuryāt prājñas tān mṛgapakṣiṇaḥ |
viśmano tha vibhūṣārthaṃ rakṣā caiva sarvadā |
(From exposure 00140.jpg) (From jpeg 5v7)
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā |
hṛtpīḍā bhrāṃtanetratvaṃ śiroduḥkha ca jāyate |
tatra tasyāṃjane kuṣthaṃ lāmajaṃ taladaṃ madhu |
kuryāc chirōṣarajanīcaṃdanaiśca pralepanam |
hṛdi caṃdanalepanaś ca tathā sukham avāpnuyāt |