This is an old revision of the document!
<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?>
MS Kathmandu NAK 1-1079: Śārīrasthāna
Published in by in .
- National Archives of Kathmandu
- Kathmandu, Nepal
- Known as: 1-1079.
- Siglum: N
[description of manuscript]
More ▾
| Title |
Suśrutasaṃhitā |
| Commentary |
[title of
commentary] |
| Author |
Suśruta |
| Physical description |
| Language/Script |
[Sanskrit in Nepalese
script.]
-
ba and va
not distinguished.
-
śa and sa
not distinguished.
-
na and ṇa not distinguished.
|
| Format |
pothi |
| Material |
paper |
| History |
| Date of production |
|
| Place of origin |
Nepal |
| Provenance |
[record of ownership] |
| Acquisition |
[how it was acquired] |
(From jpeg )
L
athātaḥ sarvabhūtacintāṃ ⸤ śārīraṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ
satvarajastamokṣal lakṣaṇam
aṣṭarūpāpam akhilasyācsya
jagataḥ saṃbhavahetur avyaktan nāma | tad ekam anekeṣāṃ
kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ | samudra ivādakaujasām bhāvānān
tasmād avyaktām mahān uctpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahāhatas tallakṣaṇa
evāhaṅkāra utpadyate | sa trividhaudho vaikārikas te⸤jaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt
tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante | tad yathā śrotra tvak
cackṣu jihvā ghrāṇo
vāgmastopastha pāyu pāda manāṃsīti | tatra pūrvāṇi pañca
buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmendriyāṇi |
ubhayātmackam manaḥ | bhūtādes
tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā ||
śabdatanmātraṃ sparśatanmā rūpa⸤tanmātraṃ
rasatanmātraṃ gandhatanmātram iti || tebhyo bhūtāni
vyomanilānalajalorvyas tebhyas
tadviśeṣāḥ | śacbdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni
caturviṅśati tatvāni vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyāṇāṃ
śabdādayo viṣayāḥ | karmecndriyāṇāṃ
yathāsaṃkhya vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||
avyaktam mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrā⸤ṇi | ce>ṣṭaty aṣṭau prakṛtayaḥ | śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃś caiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ || svayam
adhyātma dhidevan tuc | atha buddhe vrahmī |
ahaṅkārasyeśvaraḥ manasaś candramāḥ diśaḥ śrotrasya | tvaco vāyuḥ
sūryaś cakṣuṣaḥ rasanasyāpaḥ | pṛthivī
ghrāṇacsya | vāco gniḥ hastayor indraḥ | pādayor
viṣṇuḥ | pāyor mitraḥ prajāpatir upasthasyeti ||
tatra sarvva e⸤vācetana eṣa vargaḥ |
puruṣaś ca pañcaviṅśatiś cetayitā | sa tu
karaṇakāryasamprayuktāḥ | saty apy
ācaitanye pracdhānasya puruṣakaivalyārthām pravṛttam
upadiśanti | kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti |
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidhacrmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau
| ubhāv apy anityau | ubhāv apy aparau | ubhāv
a(From jpeg )Lpy aliṅge | ubhau ca sarvagatāv iti || ekā tu
prakṛtir acetanātiguṇā bījadharmiṇī | prasavadharmiṇī
amadhyasthadharmicṇī ceti | bahavas tu puruṣā
cetanāvantaḥ | aguṇā abījadharmiṇo madhyasthadharmiṇaś ceti ||
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam
iti kṛtvā sarva ecvaite
viśośeṣāḥ |
satvarajastamomayā bhavanti || tadañjanatvāt tanmayatvāc ca |
tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke ⸤ bhāṣante ||
vaidike tu svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas
tatheśvaraḥ | yadṛccheti ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinacḥ |
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirdiśet ||
tebhyas tallakṣaṇoḥ kṛtsno bhūtātagrāma prajāyate |
tasyopayogo bhihitañ
cikitsām prati c sarvadā ||
bhūtebhyo pi paret tasmān
nāsti cintā cikitsite ||
yato bhihitan tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta i⸤ti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante
tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra ||
indriyair iyandriyārthan tu svaṃ svaṅ gṛhṇāti mācnavaḥ |
niyatan tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatā
kṣetrajña nityāś ca asarvagatecṣu ca kṣetrajñeṣv
anityeṣu ca puruṣakhyāpakāṃ hetūn udāharanti |
āyurvedasiddhāntād asarvagatā kṣetrajñā⸤ 'nityāś ca
tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmādharmanimittan ta ete
numānagrāhyāś carācḥ || paramasūkṣmāś
cetati nāvantaḥ |
śāśvatāḥ śukrārttavayos sa sannipāteṣv
abhivyajyante | yato bhihitam pañcamahābhūtaḥ śarīrisamavācyaḥ puruṣa iti || sa khalv eṣa karmapuruṣacikitsāyām
adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchā⸤dveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau buddhir manaḥ | saṃkalpo
vicārariṇānusmṛtijñānam
adhyavasāyo vicṣayopalabdhiś ca guṇāḥ ||
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ
samvibhāgarucitā tikṣāsatyaṃ dharma
āstikyaṃ jñānaṃ
buddhir medhā dhṛtir anabhicṣṭhaṅgatā ca ||
rājasās tu duḥkha bahulatā pradānaṃ duḥśīlatvam
akāruṇyam ānṛtikatvaṃ ahaṃkaro dambho māno harṣa⸤ḥ |
kāmakrodhaś ceti || nāmasās tu
viśādinvan nāstikyam
adharmaśīlatā buddhinirodho jñānaṃ durmedhastvam akacrmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
antarikṣās tu śabdaḥ sarvendriyaṃ
sarvacchidrasamūho viviktatā ca || vāyavyās tu
spaṣarśaḥ || sparśendriyacsarvaceṣṭāsamūhaḥ
sarvaśarīraspandanalaghutā ca || tejasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ
varṇṇaḥ santāpo bhrā⸤jiṣṭhutā paktir
amarṣastais
taikṣṇyaikṣṇyañ ca || āpyās tu
rasārasendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca c || pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ
sarvamūrrtisamūho gurutā ca ||
tatra satvabahulam ākāśāṃ | rajobahulo vāyuḥ |
satvarajobahuclogniḥ | satvatamobahulo āpaḥ
tamobahulā pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyo nyānupraviṣṭāni sarvāṇy e(From jpeg )(From jpeg )Ltāni nirdiṣet |
sve sve dravyeṣu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam
iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś caiva ṣoḍaśaḥ | kṣectrajñaś ca samāsena
sutantra paratantrata iti ||
(From jpeg )(From jpeg )athātaḥ
śukraśoṇitaviśuddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇacpa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi
prajotpādaneṣv
aśagarthā
⸤ tena | pittavarṇṇavedanām pattena |
śleṣmavarṇṇavedanaśleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇa pittavedanaṃ śoṇitena
kuṇapañ ca raktena c | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ
pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ |
kṣīṇaśukrapittamārutābhyāṃ || mūtrāpurīṣagandhi
sannipātena | teṣu c
kulaṇaṇapa granthi pūti pūraya retasaḥ
| kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣareta...
⸤bhir doṣaiḥ | śoṇitacaturthaiḥ
pṛthakdvandvais tribhiḥ
samastaiś copasṛṣṭam abījam bhavati | tad
api doṣavarṇṇavedanāticbhir vijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakāśan
tad asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
bhavanti cātra || teṣv ādyāṃ śukradoṣāṃs trī
snehasvedādibhir jayet | kriyāvicśeṣair matimāṃs
tathaivottarabastibhiḥ ||
tatra vātātmake retasi
bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ | madhūka rā⸤snā devadāru sarala vipakvan tailam
uttarabastiṣu vidadhyāt | dāḍima mātuluṅga phala saindhava kṣāra vasukavacśira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
piḍrātmaka
retasi payasyā|śrīparṇṇīmadhukaviparkaṃ
kṣīram āsthāpanaṃ | madhukaviparkatailam
anuvāsanaṃ c tad evottarabastiñ ca vidadyādhyāt | kaṇṭhekṣu śvadaṃṣṭrā guḍūcī madhuparṇṇī bhṛṇa pañcamūlale siddhaṃ sarpiḥ pā⸤payet ||
śleṣmātmake retasi
rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ |
pippalīviḍaṅgamadhuviparkan tailam anuvāsana tad
evocttarabastiñ ca vidadhyāt |
pāṣāṇabhedaka kāśmayāmalaka pippaltī vaśuka vasira siddhaṃ
ghṛtaṃ prayacchet pānārtham ||
śloka || pāyayet macnujan sarpir
bhiṣaj choṇita retasi ||
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjana sādhitam ||
kuṇapākhyo pibet
sa⸤rpis sālasārādisādhitaṃ
granthibhūte smabhi siddham pālāśe cāpi bhasmani ||
parūṣakaṭāṭādibhyām pūyābhec cāpi sādhitaṃ |
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tatñāyaṃ
kṣīṇaretasi ||
viṭprabhe pāyayet
sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kucyāt ṣaṭkhapy
eḍeṣu paṇḍitaḥ ||
asevaṇāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva
ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ dra⸤vyāṇāṃm atisevanāt ||
tathāmblalavaṇaṃ rūkṣaṃ suktam
payuṣitan tathā ||
vegāghātāc ca
yonīnāṃ gamanāc ca c praduṣyati
||
tathāvadoṣe ca
snehādikarma sa padaset
|
yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt
||
tatra vātātmake bhaṅgācbhadradārukāśyapaphalasindhaghṛtaṃ pāyayet |
payasyā hāthārya phala kṣīra vidārī kṣīroda(From jpeg )(From jpeg )L...
pāyasapiṇḍaṃ yonyāṃ kṣārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanam ||
pittātmake c cārttave
kākolīkṣīravidārītkāthaṃ sarkarāyuktam
pāyayeyot ||
madhūkapuṣpakāsmaryaphalakvāthaṃ
phāṇitayuktaṃ candanapayasyākaclkaṃ pāyayet ||
nigvaraurikakaṣāyam acimanaṃ | śleṣmātmake
bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣā⸤... yayet | kṣīravṛkṣapravālakalkam
vā | tindukakapitthasalāducūrṇṇam vā kṣaudreṇa
lehayet | sarjathacvakalkaṃ
yonyām vārayet || lodhratindukaṣāyam ācamanaṃ |
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktāṃ
śvetasurasāṃ prayacchetuā kucṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāmvārayet | teṣām
eva kaṣāyam ācamanaṃ |
kuṇapākhye maṃjiṣṭhā⸤śrayakaṣāyam pāyayet ||
kuṭujaphalabhadrapriyacandanaṃ vā śarkarāyuktaṃ | pūyābhevātadecva
prayacchet |
khadirārjunakalkaṃ yonyām vārayet | tayor
eva kaṣāyam ācamanaṃ || krimijāte viḍaṅgapāribhadrakamañjiṣṭhāckaṣāyaṃ pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ
surāṣṭhārocanākalkam bhadraśriyakalkayuktaṃ
yonyām vārayet || ta⸤...va kaṣāyam ācamanaṃ ||
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṅ kuryād ārttavaśuddhaye
|
kuryāt kalkam picūṃś cāṃpi pathyācmanānini ca ||
dugartvapūtisaṅkāśe
majjābhe cāpi śoṇite |
pibed bhadraśriyatkāthañ
candanakvātham eṭha vā ||
granthibhūte pibet
pāṭhābhyūcṣaṇāvṛkṣakāni ca |
kṣāranāgarahiṅgūnān niḥkvāthasurasām pibet
||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārttavām
ṛtau ⸤...thama divasāt prabhṛti brahmacāriṇī
snānanulepanāṅgalaṅkāra vilekhakhana virahitā
divāsvapnāṃjanācśrū pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śravaṇāyāsam
pariharet kiṅ kāraṇaṃ divā svapantyā badhiraḥ ajerād andhaḥ |
rodacnād vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ |
tailābhyaṅgā kuṣṭhī | nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralekhanā⸤...lati ||
mārutoyāṣasevanād
unmatto garbho bhavatīty evam etām pariharet | darbha saṃstaraṃ śārpinī
karatacla sarovaparṇṇānām anyatama bhojinīṃ haviṣyan tryahaṃ
bharttā rakṣet tataḥ | śuddhasnātān tu caturthyām
anāhata vastravāsinīm alaṃkṛtāṃ kṛctamaṅgalaṃ svasti vācanām bhartur darśayed api tat
kasya hetoḥ ||
bhavati cātra || pūrvam
paśyed ṛtusnātā yāsan naram a⸤...nā |
tādṛśaṃ janayet putraṃ bharttāran darśayet
tataḥ ||
tato vidheya
ṣuṃtrīyam upādhyāyas samācaret |
karmāt te ca kraṃcma hy etam
avekṣyeta vicakṣaṇaḥ ||
tato parāhṇe ṣumāṃ sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam
abhiprāśyam āsam brahmacārī | tailamāṣottarāhācrān nārīm
upagacched rātrau sāmabhir abhiviśvāsya vikalpyam evañ
caturthyāṃ ṣaṣṭhyām
aṣṭamyān ...|(From jpeg )
L
copeyād
ataḥ paraṃ māsād upeyāl |
labdha garbha nni va ca | teṣv evāhassu lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahasudevā viśvac devānām a⸤nyatamam abhiṣūyāt | triṃś caturo vā
bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na
cainan niṣṭhīved iti ||
(From jpeg A 1267_11_67(1st half))
(From jpeg A 1267-11+103612+103)
śloka || c ślokā ||
spheṭivasisṛsadhubhamyay
upa...
⸤
sāsṛkṣutimaṃyan tu yad vā lākṣārasopasaṃ |
tad ārttavam prasusanti yac
cādhbhyu na virajyate ||
tad evātiprasaṃgena c
pravṛttananṛtāv api |
asṛgharaṃ vijānīyād
rakṣaktalakṣathalakṣitaṃ
||
asṛgdaram bhavet sarvaṃ sāṅgamarddasavedanaṃ |
atipravṛttau c daurbalyam
bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca
vātajāḥ | taruṇyā hi⸤...sevinyās tadalpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ārganvād
ārttaṣa nasyati striyaḥ
|
tatra mānsa kulatthāmbla tilamācṣasurā hitā ||
pāreṃ mūtram udatsvir va
dadhisuktañ ca
bhojane |
kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhācnaṃ raktapittavat |
dhrūvam
caturṇṇāsāniṇyagarbhaṃ syād vidhipūrvakaḥ ||
kṣatrabījodakarkkunāt sāmagryād
aṃjju⸤
evaṃ jātā rūpavattā
mahāsandhāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty āṇapramoktāraḥ saputrāḥ
putriṇāṃ hitāḥ c||
tatra tejodhātuvarṇṇānāṃ prabhava iti kṛtvā
yadā garbhotpattāv apāndhātuprāyam āhāram bhavati | tadā garbhasya
gauratvaṃ pṛthivīdhātuprācyaḥ kṛṣṇatvaṃ |
pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ |
yādṛgvarṇṇam āhāram upaseveta garbhiṇī tadvarṇṇaḥ
prasa⸤...tīty
eke bhāṣante | yadhā kṛṣṇapītaśvetāsubhūmiṣu |
sarpa vṛścika galagoḍikādayaḥ(From text_breaks_off )