This is an old revision of the document!
<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?>
MS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna
Published in by in .
- [collection]
- https://www.klib.gov.np/
- National Archive, Kathmandu
- Kathmandu, Nepal
- Known as: 5-333.
- Siglum: H
[description of manuscript]
More ▾
| Title |
Suśrutasaṃhitā |
| Commentary |
[title of
commentary] |
| Author |
Suśruta |
| Physical description |
| Language/Script |
Sanskrit in Nepalese
script.-
ba and va
not distinguished.
|
| Format |
pothi |
| Material |
palm-leaf |
| History |
| Date of production |
Nepala Saṃvat 663
(1465 CE). |
| Place of origin |
|
L
athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ
satvarajastamo⸤ lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasyāsya
jagataḥ sa|| ||cmbhavahetur avyaktan nāma || tad ekam anekeṣāṃ
kṣetrajñānām adhiṣṭhānāṃ | samudra ivodakaujasām bhāvānāṃ
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva |
talliṅgāc ca mahatacs tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa
trividho vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād
ahaṃ⸤kārāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad
yathā || śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā ghrāṇo
vāgghastopastha pāyu pāda manānsīti
| tatra pūrvvāṇi pañca vuddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca kaLrmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ |
bhūtādes tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā
|| śabdatanmātraṃ | sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ |
rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti⸤ | tebhyo bhūtāni
vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
śacbdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tatvāni
vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyā⸤ṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ |
karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyā
vacanācdānānandavisarggaviharaṇāni |
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety
aṣṭau prakṛtayaḥ śe⸤ṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃ svaiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ | svayam
acdhyātmam adhidevan tu | atha vuddher vvrahmā |
ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ śrotrasya |
tva⸤co vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanā...paḥ | pṛthivī ghrāṇasyac | vāco 'gniḥ |
hastayor indra | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ | prajāpatir
upasthasyeti |
tatra sarvva⸤ evācetanaḥ | eṣa varggaḥ |
puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu
karaṇakāryasaṃprayuktaḥ saty apy acaitanye pradhānasya
puruṣakaivalyārthān pravṛttim upadiśanti | Lkṣīrādīm̐ś cātra hetūn udāharanti ||
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ
sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy
anantau | ubhāv apy ani⸤tyau | ubhāv apy aparau ubhāv apy
aliṅgau ubhau ca sarvvagatāv icti || ekā tu prakṛtir acetanā
triguṇā vījadharmmiṇī prasavadharmminī madhyadharmmiṇī ceti |
vahava⸤s tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇā avījadharmmiṇo
prasacvadharmmiṇo 'madhyasthadharmmiṇaś ceti |
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva
evaite ca vi⸤śeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavanti |
tadañjanatvāt tanma⸤yatvāc ca tadguṇa eva puruṣo bhavatīty
eke bhāṣante
vaidyake tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pa⸤riṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthucdarśiṇaḥ ||
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
tasyopayogo bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir
uktaL iti | bhautikāni cendriyāṇy
āyurvvede varṇṇyante tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra || indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ
svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānya⸤m iti sthitiḥ ||
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante ||
sarvvagatāc kṣetrajña nityāś ca asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣv
anityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn udāharanti⸤ |
āyurvvedasiddhāntād asarvvagatā kṣetrajñā nityāś ca |
tiryagyocnimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmmādharmmanimittaṃ
tu ete numānagrāhyāś carāḥ paramaśū⸤kṣmāś cetanāvantaḥ
śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ sannipāteṣv
abhicvyajyante | yato 'bhihitam
pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa
karmma⸤puruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchācdveṣaprayatnaḥ
prāṇāpānau nimeṣonmeṣau vuddhir mmanaḥ saṃkalpo
vicāraṇānusmṛtijñānam a⸤dhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ
|
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā
satyan dharmma āstikyaṃ jñānaṃ vuddhir mmedhā smṛtir
anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu duḥLkha vahulatā pradānaṃ duḥśīlatvam
akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti
|| tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā vuddhinirodho
'jñānaṃ durmme⸤dhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
antarikṣās tu śabdaśacbdendriyaṃ
sarvvacchidrasamūho viviktatā ca | vāyavyās tu sparśaḥ
sparśendriyaṃ sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarī⸤raspandanaṃ
laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇasantāpoc
bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu raso ca
rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho reta⸤ś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho
gurutā ca |
tactra satvavahulam ākāśaṃ | rajovahulo
vāyuḥ | satvarajovahulo 'gniḥ | satvatamovahula āpaḥ | tamovahulā
pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭānic sarvvāṇy etāni nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vi⸤kārāś caiva
ṣoḍaśa |
kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || o ||
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
(From digital_image 159r : 6)
vātaL pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni
bhavanti |
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena |
pittavarṇṇavedanaṃ pittena | śleṣma⸤varṇṇavedanaṃ
śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ | śoṇitenac | kuṇapañ ca
raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ | pūtipūyanibhaṃ
pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ⸤ pittamārutābhyāṃ |
mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu kuṇacpa granthi pūti pūya retasaḥ
kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti |
ārttavam api tribhi⸤r ddoṣaiḥ
śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvais tribhiḥ samastaiś
copacsṛṣṭam avījan na bhavati | tad api doṣavarṇṇavedanābhir
vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakā⸤śan tad asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
bhavati cātra || teṣv ādyāḥ śuckradoṣās trī
snehasvedādibhir jjayet | kriyāviśeṣair mmatimān
tathaivottaravastibhiḥ ||
tatra vā⸤tātmake retasi
bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ | madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan
tailan tad uttaravastiṣu vidadhyāt || dāḍima mātulaṅga phala saindhava kṣāra vasukava-Lsira siddhaṃ
sarppiḥ pāyayet ||
pittātmake retasi
payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram āsthāpanaṃ |
sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam
anuvāsanaṃ | ⸤ tad evottaravastiñ ca vidadhyāt |
kāṇḍekṣu śvadaṃṣtrā guḍūcī madhucparṇṇī bhṛṇa pañcamūla siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ
| ⸤ pippalīviḍaṃgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan tad
evottarava-cstiñ ca vidadhyāt | pāṣāṇabheda kāśmaryāmalaka pippalī vasuka vasira siddhaṃ ghṛtam
prayacchet pā-⸤nārthaṃ ||
bhavanti cātra ślokāḥ || pāyayen manujaṃ sarpir
bhbhiṣa𑑎ck choṇita retasi | dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitaṃ ||
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śāla-⸤sārādisādhitaṃ || granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāse cā
pic bhasmani ||
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ ||
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇareta⸤si ||
viṭprabhe pāyayet sarppiś
citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv ateṣu paṇḍitaḥ ||
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva
ca |
kaṣāyakaṭutiktāLnāṃ drvyāṇām atisevanāt
||
tathāslaṃlavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan
tathā |
vegād yātāc ca yogīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
tathārttavadoṣe ca snehādikarmmam upadiśet
|
yathai⸤voktan tathaivottaravastiñ ca vidadhyāt |
tatrāśaṇavātātmake
bhaṅgābhacdradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā kṛ⸤sarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyacm ācamanaṃ ||
pittātmake cārttave |
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam
pāyayet | madhukapuṣpa-⸤kāśmaryaphalakvātham
phānitayuktam vā candanapayasyākalkaṃ
yonyācn dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ || śleṣmātmake
bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pā-⸤yayet |
kṣīravṛkṣapravālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭuccūrṇṇam vā
kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet |
lādhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
⸤
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ
śvetasurasām prayacchet | kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāndhārayet |
teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāLyaṃ pāyayet ||
kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad
eva prayacchet |
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet |
tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ || krimijāte⸤
vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ
surāṣṭācṣṭrārocanākalkam
bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam
bhavati ||
bhavati cātra ||
⸤ vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
kuryāt kalkam piccūṃś cāpi pathyāny
ācamanāni ca ||
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
pibed bhadraśriya⸤kvāthañ
candanakvātham eva vā ||
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ
vṛckṣakāṇi ca |
kṣāranāgarahiṃgūnān nikvāthaṃ surasām
pibet ||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavām ||
ṛtau 𑑍 pra⸤thama divasāt prabhṛti brahmacāriṇīṃ
snānānulepanālaṅkāra viclekhana virahitān divāsvapnāñjanāśru pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śrava⸤ṇāyāsām pariharet | kiṃ kāraṇaṃ divā svapatyā vikṛtadṛṣṭiḥ |
snānānulepanād duḥśīlaḥ | vadhiraḥ | añjanād
andhaḥ | rodanād tailābhyaṅgāt kuṣṭhī |
nakhāvakarttanāt(From jpeg )L kunakhaḥ | pralepanāt
khalatiḥ | mārutāyāsasevanād utmatto garbhbho bhavatīty evam etām
pariharet || darbhbha saṃstaraṇa śāyinīṃ
karatala śarāva parṇṇānām
anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ⸤ tryahaṃ bharttā
rakṣet tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhata vastravācsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti vācanām bharttāran darśayed| api | tat kasya
hetoḥ? ||
pūrvvam paśyed ṛtu-⸤snātā yādṛśan
naram aṅganā | tādṛśañ janayet putram bharttāran darśacyet
tataḥ ||
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣa-⸤ṇaḥ ||
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ
śālyodanam acbhiprāśya māsaṃ brahmacārī | tailamāṣottarāhārān
nārīm upagacched rātrau sāmabhir abhiviśvāsya
vika⸤lpam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ
dvādaśyāñ copeyā-cd
ataḥ | param māsād upeyāl |
labdha garbha nni va ca | teṣv evāhaḥsu lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām a⸤nyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā
bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na
cainan niṣṭhīved iti || 𑑎
(From digital_image dscn 3140 fol 162)
L ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
śukram icchanti kecit tu
kṣaudratailasamaprabhaṃ ||
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ |
tad ārtavam praśansanti⸤ yac cā na virajyate ||
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv acpi |
asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ
|⸤ atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā
||
dāhaḥ pralāpaḥc pāṇḍutvan tandrā rogāś ca
vātajāḥ | taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ā⸤rggatvād ārttavan
naśyati striyāḥ |
tatra māṃsa kulatthāmla tila-cmāṣasurā hitāḥ || pāne mūtram udaśvic ca
dadhiśuktañ ca bhojane |
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-⸤ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavact |
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād
vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā⸤ ||
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ
iti kṛtvā | yadā garbbhotpattāv
apāabdhātuLprāyam
āhāram bhavati | tadā garbhbhasya gauratvaṃ | pṛthivīdhātuprāyaḥ
kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛkvarṇṇam
āhāram upasevate garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasa⸤vo
bhavatīty eke bhāṣante | yathā kṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣu sa𑑎crppa vṛścika galagoṇḍikādayaḥ satvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatra
dṛṣṭibhāgam apratipannan te⸤jodhātur jjātyandhaṃ karoti
| tad eva raktānugataṃ raktākṣaṃ | ślecṣmānugataṃ śuklākṣaṃ |
pittānugatam piṅgākṣaṃ | vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
bhavanti cātra ||
viśu⸤ddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyate nayane tasya-c nimne kṛṣṇe site tathā ||
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane
|
haripiṃglasamjñā vai⸤ jāyete tasya locane ||
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vraja-cti
locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati lo⸤cane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṛṇāṃ ||
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate
|
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
bīje tu vāyunā bhiLnne
dvau jīvau kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
miśrībhāve yadā puṃso retas
subahunirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
miśrī⸤bhāve striyāś caiva
bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadāc nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
āsekyo nāma bhavati
strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāsya-⸤ labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ
||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sac
saugandhikasaṃjñitaḥ || sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate
balaṃ ||
sve gude brahmacaryād yā strī⸤ṣu
svāsu pravartate | kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu
cācparaṃ ||
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate |
īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañca⸤maṃ ||
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād
aṅganeva pravartate | tatra strīce-cṣṭitākāro jāyate
ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate |
tatra kanyā yadi⸤ bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas
tathā | saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ
ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā-L sirā || harṣāt sphuṭatvam āyāṃti
dhvajocchrāyan tato bhavet ||
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
yadā tu nārī-⸤ nārī ca
maithunāyopakalpataḥ | muñcantaḥ śukram anyonyam anacsthis
tatra jāyate ||
sarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpa-⸤kṛto bhṛśaṃ ||
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ |
bhave-ct kubjo thavā kūni paṅgur mmūko tha
mirmmiṇaḥ ||
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
vātādī⸤nām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
malālpatvād ayogāc cac vāyoḥ pakvāsayasya ca | vātamūtrapurīṣāṇi na
garbhbhasthaḥ karoti ha ||
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe-⸤ ca
kaphaveṣṭite | vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ
prarodi-cti ||
niśvāsocchvāsa saṃkṣobhaḥ svapnāṅ
garbhbho 'tha gacchati | mātur
nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbha⸤vān ||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ ||
bhāvitā pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sttāna bahulāḥ pūrvvaLjātismarā narāḥ ||
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itare⸤ṣām apy atra bhūtānāṃ sānnidhyam asty anunā viśeṣeṇa
parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca ||
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus
samīrayati | tatra te⸤jo'nila sannipātāc
chukraṃ cyutaṃ yonim abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena tato
'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbbhāsayam anuprapadyate
kṣettrajñaś cetayitā spra⸤ṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā
rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity
evam ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād
a⸤kṣayo 'vyayo cintyo bhūtātmā satvarajastamobhir
ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair vvāyunā preryamāṇo
garbbhāsayam anupraviśati ||
tatra śukrabāhulyāt pumān ārtta⸤vabāhulyāt strī sāmyād ubhayor
napuṃsakaṃ ||
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ
maithunagamanam anāyuṣyam punso bhavati | yac ca tatrādhīyate
garbbhaḥ sapra(From digital_image !--dscn3143 fol 165 (1st half)--)savato vipadyate | dvitīye ..................gṛhe vipadyate || tṛtīye 'py evam
asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram pariharet |
na ca pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ ⸤
bhavati | yathā nadyām pratisrotasi pla cidravyaṃ
pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ draṣṭavyan tasmāt
trirātran niyamavantīm pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran
dṛṣṭvānārtta⸤vā bhavati |
adṛṣṭārttavās tān eke bhāṣante ||
bhavati cātra ||
dine vyatīte niyataṃmaṃ3 saṃkucaty
ambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā ||
pīnaprasaṃ⸤navadanāṃ
praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajāṃ ||
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva ⸤ vidyād ṛtumatīṃ striyaṃ ||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ ||
īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet ||
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam a⸤sṛk punaḥ | jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
tatra sadyo gṛhīta(From digital_image !--dscn3143 fol 165 (2nd half)--)garbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā
sakthi sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyuṅgamas tathā |
⸤ prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā
liṃgam ucyate ||
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam
atikarṣaṇaṃ | divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam
utkaṭa⸤kāsanañ caikāntataḥ snehādikramaṃ
śoṇitamokṣaṇañ cākāle nā seveta |
tatra prathame māse kalalañ jāyate || dvitīye
śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhū⸤tānāṃ saṃjāto ghanañ
jāyate | granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced
arbbudam bhavati || tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā
abhinirvarttante | sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati ||
caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati ||
pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati |
garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakte ............. kasmāt tatsthānatvād garbbhaś
caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti |
(From digital_image dscn3144 fol 166 (1st half))
dvihṛdayā ca nārī bhavati ............. nimittāny ācakṣate |
dvauhṛdayavimānanān javjakūnīṃ ⸤ ṣaṇḍam
vāmanavikṛtākṣam anakṣam vā nārī sutañ janayati | tasmāt sā
yad icchet tat tasmai dāpayet | labdhadauhṛdāhivīryavantaṃ
cirāyuṣañ janayati ||
bhavati cātra || ⸤ indriyārthām̐s tu
yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī | garbbhābādhabhayāt tām̐s
tām bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
samprāptadauhṛdam putram prajāyeta guṇānvitaṃ |
alabdhadauhṛdāga⸤rbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde¦ yā vimānitā |
prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathaindriye ||
rājā sandarśane yasyā dauhṛ⸤dañ jāyate
striyaḥ | arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||
dukūlapaṭṭa kauṣeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā | alaṅkāreṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā
prasūyate ||
⸤ āsrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
devatāpratimāyāṃ tu prasūto harṣadopamam || darśane vyāḍajātīnāṃ
hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
(From digital_image )
godhāmāṃsāśinīputraṃ suṣuLpsur
mmāraṇātmakaṃ || gavāṃ māṃsena balinaṃ
sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
māhiṣe dauhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ
sutaṃ ||
ato nukteṣu yā nārīm
abhidhyāyati dauhṛdam | ||
śarīrā⸤hāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar
bbhavet | yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
pañcame manaḥ pratibu⸤ddhataram
bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ ||
aṣṭame sthirībhavaty ojas tatra jāto na jīvati ||
nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim mānsodanaṃ bhā⸤gadheyan
tasmai dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ
jāyate | atho nyathā vikārī bhavati ||
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ
ga⸤rbbhanāḍī pratibaddhā bhavati | sāsya mātur āhārarasavīryam
abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati |
asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekān ⸤prabhṛti
sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ
rasavahānāṃ tiryaggatīnān
dhamanīnām upasnehena jīvayati ||
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ
sambhavatīty āha (From digital_image )L śaunakas
tanmūlatvāt | pradhānendriyāṇāṃ
hṛdayam iti kṛtavīryaḥ | buddher manasaś ca sthānaṃ nābhir iti
pārāsaryas tato varddhate dehadehinaḥ | prāṇaḥ pāṇipādam iti ⸤ mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti || subhūtigautamas
tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya tan tu na samyak
sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yuga⸤pat sambhavanti | kāle
garbbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac
ca | tad yathā cūtaphale vipakve keśara mānsāsthi majjānaḥ pṛthak pṛthag
dṛśyante ⸤ kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante
|| sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti
| etenaiva vaṃśāṃkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbha⸤sya
tāruṇye sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis
tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo
nāstīti kevalan tu ⸤ saukṣmyān nābhivyajyante |
yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |
tatra pitṛjamātṛja rasajātmaja satvasātmyajāni
śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra keśasmaśru danta na(From digital_image !--dscn3145 fol 167 (2nd half)--)kha romāsthi retaḥ prabhṛtīni
pitṛjāni || māṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo
balavṛddhir vvarṇṇasthi⸤tihāniś ca rasajāni | indriyāṇi
jñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ satvajāny uttaratra
vakṣyāmaḥ | vīryam ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmya⸤jaṃ ||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ
| dakṣiṇakukṣimahatvañ ca pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati |
bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu ⸤ dauhṛdam
abhidhyāyati | svapne copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni
punnāmany eva vā prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ vrūyāt putram
iyam prajanayi⸤ṣyatīti || tadviparyaye kanyāṃ || yasyāḥ
pārśvadvayam avanatacm purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ
ca lakṣaṇan tasyāḥ | napuṃsakam iti vidyāt | yasyā ma⸤dhye nimno droṇīprābhūtam uda... yugmaṃ prasūyata iti ||
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
(From digital_image )L aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
aṃgapratyaṃganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ || te vai garbbhasya
vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||
⸤ iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
athāto garbbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
agnīṣomo vāyuḥ satvaṃ rajas tamaḥ | pañce।⸤ndriyāṇi bhūtātmā manaś ceti
prāṇāḥ |
tasya khalu śukraśocṇitasyābhipacyamānasya
kṣīrasyeva hi santānikāḥ sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamo
vabhā⸤sinī nāma yā sarvvavarṇṇān avabhāsayati |
pañcavidhāñ ca cchā।cyām prakāśayati |
sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā nāma
ṣoḍaśabhāgapramā।⸤ṇā | tṛtīyā
śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī tāmrāṣṭabhāgacpramāṇā |
pañcamī vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma
vrīhipramāṇā | saptamī śu⸤kradharā nāma
vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare vrīhimukhenāṅgulam
aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti
dhātvāntarāśayamaryādāḥ || ślokau ||
Lyathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu
dṛśyate | tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
snāyubhiś ca praticchannāṃ santatāṃś ca jarāyuṇā
| śleṣmaṇā veṣṭitām̐ś cāpi ka⸤lābhāgām vidur vvudhāḥ ||
tāsaṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā
māṃcsasirāsnāyudhamanīsrotasān navanavapratānāni bhavanti
||
bhavati ||
yathā viṣamṛṇālāni vi⸤varddhante samantataḥ | bhūmau
paṃkodakasthāni tathā mānse sirācdayaḥ ||
dvitīyā raktadharā nāma mānsasyābhyantaratas
tasyā śoṇitam viśeṣataḥ sirāsu ca yakṛ⸤tplīhnoś ca
bhavati ||
|| bhavati
cātra ||
vṛkṣādyathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣī।cram āsrayet |
mānsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
tṛtīyā medodharā nāma medas tu kha⸤lu
sarvvabhūtānām udareṣv asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati
||
c
bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāsritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
⸤caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva sandhiṣu sarvvaprāṇapratām bhavati ||
bhavati cātra || snehābhyakte
yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate | sandhayaḥ sādhu varttante
saṃśliṣṭā śleṣmaṇā tathā ||
L pañcamī purīṣadharā nāma
yā caturvvidham apy annam āmāśayāt
pracyutam pakvāsayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati
pakvāsayasthā ||
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathā⸤ntrāṇi samāsritāḥ |
uṇḍukastham
vibhajate malam maladharāᳵ kaclāḥ ||
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham
aśitapītakādita līḍham iti pacati ||
bhavati cātra ||⸤ aśitaṃ khāditaṃ
pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ || taj jīryati ।c yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā ||
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ
sarvvaśarīravyāpinī ।⸤ bhavati
||
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣuracse yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cā।⸤py avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
gṛhītacgarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ
vartmāṇy uparuddhāni garbheṇa bhavanti || tasmād gṛhītagarbbhāṇām
ārttavaṃ ⸤na tu dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty
ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam udare mucyate | śeṣaṃ
corddhatarabhāgam āgatam payodharāv abhiprapadyete
| tasmād garbbhiṇyaḥ pī।(From jpg )Lnonnatapayodharā bhavanti ||
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ
phupphusaḥ śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ | uṇḍukaḥ ||
bhavati cātra || asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ ⸤ prasādaḥ paro mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś
cāpy anudhāvacti ||
tato 'syāntrāṇi jāyante gude vastiś ca dehinaḥ
| tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rugmavat ||
⸤ jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā
vedayate rasān ||
śoṇitakaphapracsādajaṃ hṛdayaṃ |
yadāsrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktaṃ
|| tasmim̐s ta⸤masāvṛte sarvvaprāṇinaḥ svapanti ||
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upa।cdiśanti | sā svabhāvataḥ
sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi
tamobhū।⸤yiṣṭhaḥ śleṣmā
pratipadyate || tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty ana।cvabodhinī sā pralayakāle
tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu bhavati | rajobhūyiṣṭhānām a⸤nimitta satvabhūyiṣṭhānām ardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām
anilavahulānām manobhighātāc ca vaikārikī ||
bhavanti cātra || hṛdayañ cetanāsthānaṃm uktaṃ
suśruta dehinām | tamobhiLbhūte tasmiṃs tu
nidrā viśati dehinaḥ ||
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
pūrvvadehānubhūtām̐s tu bhūtātmā svapiti pra⸤bhuḥ || rajoyuktena manasā
gṛhṇīte rthāṃ śubhāśubhāṃ ||
karaṇānāṃ tu cvaiguṇye tamasābhipravarttate
| asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate ||
sarvvarttuṣu ca divā।⸤svapnam pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv api
pratiṣiddho cvāla vṛddha kṣatakṣīṇa madya pīta strīyāna vāhanādhva karmma pariśrāntānām | abhuktavatāṃ medomā⸤rutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam praśaṃsanti | rātrāv api
khaluc jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan divā svapet | vikṛtis
tu divāsvapno nāma tatra svapatām adharmmaḥ ⸤
sarvvadoṣaprakopaś ca tatprakopāt
kāsaśvāsapratiśyāyaśirogaucravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni
bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva do।⸤ṣāḥ prādur bbhavanti ||
bhavanti cātra ślokāḥ || tasmān na jāgṛyād
rātrau divāsvapnañ ca varjjayet | jñātvā doṣakarāv etau vudhaḥ
svapnamitaś caret ||
tathā hy arogaḥ sumanā vaLlavarṇṇānvitā bhṛśaṃ | nātisthūlakṛṣaḥ śrīmān naro jīvet
samāśataṃ ||
mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ
|
tamovātakaphā tandrā nidrā śleṣmatamodbhavā ⸤||
nidrānāśo nilāt pittāt manastāpāt kṣayād api |
abhicghātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
laṃ⸤ghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
kaphamedovi।cṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
indriyārthe⸤ṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ
gauravaṃ klamaḥ | nidrārttasyaiva yasyeha ।c tasya tandrā vinirddiśet ||
garbbhasya khalu rasaguṇanimittātmāt mātur
āhāranimittāc ca parivṛddhi⸤r bbhavati ||
bhavati cātra || dṛṣṭiś ca romakūpāś ca
varddhante na c kadācana | dhruvāṇy etāni marttyānām iti
dhanvantarer mmataṃ ||
śarīre kṣīyamāṇe pi varddhate।⸤ dvāv imau sadā | svabhāvam
prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
tisraḥ prakṛtayo bhavanti
vātapittakaphanimittāḥ ||
L bhavati cātra
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
⸤ tatra vāta prakṛti jāgarūkaḥ śītadveṣī durbbhagasteno
nācryo mastaro gāndharvvaḥ | sphuṭitacaraṇau
rūkṣālpakeśasmaśruḥ kaṭhinakrodhī dantakhādī a।⸤lpavalo 'lpāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || adhṛtir adṛcḍhāsauhṛdayaḥ
kṛtaghnaḥ kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī | drutagatir aṭano
navasthitā।⸤tmā nabhasi ca
gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
avyavasthitacmatiś calacitto
mandadantadhanasañcayamitraḥ || kiñ cid eva vilapaty anivaddhaṃ
mārutaprakṛ⸤tir eṣa manuṣyaḥ ||
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasahoc
durggandhī pītaḥ kālo vā śithilāṅgas
tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitalo du⸤rbbhago
valīpalito sṛṣṭo vahubhug uṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo
madhyamāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || medhāvī nipuṇamatir
nnigṛhyavaktā tejasvī samitiLṣu durnnivāravīryaḥ | suptaḥ saṃ
kanakapalāśakarṇṇikārāṃ saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāṃ ||
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ praṇa।⸤teṣu ca sāṃtvanadānaruciḥ |
bhavatīha sadā vyathitāsyagaticḥ sa bhaved iha
pittakṛtaprakṛtiḥ ||
śleṣmaprakṛtis tu
durvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakā⸤ṇḍānām
anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | c kṛtajño
dhṛtimān sahiṣṇur alolupo valavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairo dīrghāyuś
ca bhavati ||
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro
lakṣmīcvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san
sakamalahaṃsacakravākān sampaśyed api ca jalā⸤śrayān
manojñāṃ ||
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitramamiḥnaḥ pari।cgaṇya cirāc ca dadāti vahuḥ
pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca kaphaprakṛti⸤ḥ ||
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu ||
saṃsarggan tam vijānīyāt saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
prakopo vānyatobhāvo kṣayo vā nopajāyate |
prakṛtīnāṃ svabhāLvena jñāyante tu
gatāyuṣaḥ ||
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate |
tadvat prakṛtibhir ddehas tajjātatvān na vādhate ||
prakṛtir iha narāṇāṃ
bhautikī kecid āhuḥ pavanadahana⸤toyaiḥ kīrttitās sas tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ pārthivacś
cet kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ ||
śaucam āstikyam ābhyāso vedeṣu।⸤ gurupūjanaṃ |
priyātithitvam ijyā ca vrahmakāyasya lakṣa।cṇam ||
𑑎 sauryam ājñā mahābhāgyaṃ
satataṃ śāstravuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva mā⸤hendraṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ haric𑑎 keśatā | priyodakatvañ ca
tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇaṃ ||
madhyasthatā ⸤sahiṣṇutvam
arthasyāgamasañcayau | mahāprasavaśaktiś ca kauvecraṃ
kāyalakṣaṇam ||
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā |
vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kā⸤yalakṣaṇam ||
prāptakārī dṛḍhotthāno dhṛtimān smṛtimāñ chuciḥ
| rāgadveṣabhayājñānair vvirjjito yāmyasatvavān ||
vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ |
jñānavi⸤jñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ ||
saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nivodhame |
aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ |
ekāśinaṃ tvaupadhikam āsuraṃ satva⸤mīdṛśaṃ || ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmma
vākyatā |
bhṛśacmātmastavaś cāpi rākṣasaṃ
kāyalakṣaṇaṃ || utsṛṣṭācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
strīlau।⸤lupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṃgrahaḥ || tīkṣṇam
āyāsavakuclaṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ |
vihārāhāra capalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
asamvibhāgam alasan duḥ⸤śīlamasūcakam |
laulupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam viducr
nnaram ||
pravuddhakāmāmasevī vā jasrāsāhāra eva ca |
amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucya।⸤te || ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥs tāmasās tu nivodha
me ||
durmmedha।stvaṃ mandatā
ca svapna maithunanity atā | nirākaṣṇutā śūcā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
anavasthita⸤tā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ
toyakāmatā || parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ ||
satvavudhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
L
priyārthakāmarahitaḥ satva
vānaspate sthitaḥ naraḥ ||
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ |
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kri⸤yāṃ cared iti ||
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārītam vyākhyāsyāmaḥ
||
(From jpeg )
śukraśoṇitaṅ garbhāsa
ya
stham ā⸤maprakṛtivikārasammūrcchito garbha ity
ucyate || tad acetanāva𑑎csthitam
vāyur vvibhajate teja enam pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī
saṃhanti | ākāśam vivarddhayati⸤ | evam vivarddhitaḥ sa
yadā hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādicbhir upetas tadā
śarīram iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍ aṅgaṃ śākhāś catvāraḥ |
madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti ||
⸤ ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭa𑑎cnāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || karṇṇanetrabhrū vā ca
sagaṇḍakakṣastanavaṃkṣyaṇavṛṣaṇapārśvasphik𑑎⸤jānukurpparavāhuprabhṛtayo
dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ tvayābhihitāḥ kalā dhātavo
maladharoś ca ||
āsayās tu vātapittaśle𑑎Lṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ garbhāsayoṣṭama iti |
sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi puṃṣāṃ strīṇām
arddhavyāyāmahīnāni |
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava
srotānsi⸤ narāṇām vahir mmukhāni | tāny eva strīṇām
aparāṇi ca trīṇi | c dve stanayor aparam adhastād raktavāhi ca
|
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta
eva hasta𑑎⸤grīvāpṛṣṭheṣu |
tatra hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava pracrohā
grīvāhṛdayanivandhanīnām meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām
nita⸤ mvam ūruvandhotkapiṇdīnāñ ca
māṃsasirāsnā yvasthidhamancnījālāni praty
ekaṃ catvāri tāni maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam
idaṃ ⸤ śarītaṃ |
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
mahatyo mānsacrajjavals catasraḥ
peśīnivandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam ubhayato dve vāhye abhyantare ca
dve |
sapta sīmanyasta⸤tra vibhaktāḥ śirasi
pañca jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa |
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo
gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu | etenetarasakthi vāhu ca vyākhyā𑑎(From jpeg )
Ltau | trikaśirasorekaikaḥ |
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās
te khalv akadaśaikeṣāṃ |
triṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti || vedavādino
pabhāṣante | śalyatantreṣu trīṇy a⸤va śatāni | teṣāṃ
saviṃśaty sthiśataṃ śākhāsu | saptadaśottacraṃ śataṃ
śroṇīpārśvapṛṣṭhoras su | grīvāyāṃ praty ūrddvan triṣaṣṭhir |
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi𑑎⸤ triṇi tāni pañcadaśa
talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pā𑑎crṣṇyām ekaṃ jaṃghāyāṃ dve jānuny ekam ekam ūrūbhyāṃ |
triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena ita⸤rasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ
gudabhaganitacmveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve
ṣaṭtriṃśad ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvā𑑎⸤triṃśad evāṣṭhāvurasi | dve
akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava kaṇṭanācḍyāṃ catvāti | dve
hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy ekatāluni
gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chira⸤sīti |
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad
yathā || kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśi(From jpeg )Lraḥ su kapālāni | daśanās tu rucakāḥ |
ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu
valayāni | bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣa𑑎⸤sya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyacte tu taiḥ ||
tasmāc ciravinaṣṭe pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate ⸤ ||
māṃsāny atra nivaddhāni sirābhiḥ snāyubhis
tathā |
asthīny āclambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
saṃkhyātās tu dve śate 𑑎⸤daśottare teṣāṃ śākhā
aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃ𑑎cty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu pādāṅgulyāṃ trayas
trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekai⸤kaḥ saptadaśaikasmin sakthini bhavanti | etena
itarasakthi vāhuc ca vyākhyātau || trayaḥ kaṭīkapāleṣu
caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ | aṣṭāvūrasi |
⸤ tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ
hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanivaddhā |
dantaparimāṇā dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ |
dvau dvauva𑑎(From jpeg )
Lrtmmamaṇḍala yor nnetrāśritau |
gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād bhuvau
śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā |
⸤ korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī
vāyasatuṇḍamacṇḍalaśaṃkhāvartāḥ | teṣām
aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
kakṣavaṃkṣaṇada⸤śaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam
pīṭhagudabhaganitamveṣu sā𑑎cmudrāḥ |
grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī
saṃjñāḥ | hanvorūbhaya
ta
stu⸤ vāyasa tuṇḍāḥ |
kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalacsaṃjñāḥ |
srotaśṛṃgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
vyākhyātāḥ ||
⸤ bhavati cātra || asnthāṃ tu saṃdhayo hyete kevalaṃ
parikīrti𑑎ctāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śā𑑎⸤khāsu ṣaṭ chatāni | dve
śate triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ
pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca | (From jpeg )L tāvatya eva talakūrccagulpheṣu tāvatya eva
jaṃghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe |
pañcāśat chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasa⸤kthi vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ |
pācrśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ |
mūrddhri catustriṃśat | eva navasnāyuśatā⸤ni vyākhyātāni
bhavanti | mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā ||
c bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān
nivodha me |
pratānavanti vṛtāni𑑎⸤
susirāṇi pṛthūni ca ||
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃ𑑎cdhi
ṣu
cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
āmapakvāsayānteṣu susirā⸤ṇi pṛthūni
ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiras
c ca ||
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir
yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
⸤ eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
(From jpeg )L na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca
sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamu⸤dvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
pañca peśīśatāni tāsācñ ca catvāt iṃ
śaktāni śākhāsu | koṣṭhe ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ
catvāriṃśat || ekaikasyāṃ ⸤ pādāṃgulyāṃ tisrastisrastāḥ
pañcadaśa | pañcadaśaprapecde pādopari | kurccasanniviṣṭās
tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare viṃśa⸤tiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa | śatam eka𑑎csmin sakthini bhavantye na itara
sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve
vṛṣa⸤śayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca |
dve vasti śira𑑎csi | saptodare
nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ |
pārśvayor daśa | dve vakṣa⸤si | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt
sapta | dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca
tasra | ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve
joṣṭhayoḥ | (From jpeg )Lnāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha |
karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca
peśīśatāni puṃsām bhavanti |
strīṇāñ caturddaśāsya⸤dhikā | daśa
tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca pañca | yauvacne tāsāṃ
parivṛddhir bhavati | apatyapathe catasras tāsāṃ dve prasṛte
bhyantarataḥ | dve mukhāsri𑑎⸤te ca | vṛtte dve garbbham āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ
prave𑑎cśinyaḥ | tisra eva
garbbhaśayyāyāṃ yatra garbbhas tiṣṭhati |
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra𑑎⸤ vibhāgaḥ |
bhavati cātra || śaṃkhanābhyo kṛtir yonis
tricr āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
yathā rohitamatsya𑑎⸤sya mukham bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbbhaśacyyām vidurvvudhā ||
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye
striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śira⸤sā svabhāvāt prasavam prati ||
tvakparyantasya dehasya yo yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate ṅgeṣu keṣucit ||
(From jpeg )L tasmān nisaṃśayaṃ
jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo ṅgaviniścayaḥ ||
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad
bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
tasmāt samastacgātram avihatam
adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam apahṛtyāpagāyāṃ | vivaddhaṃ
muñja valvajaiḥ pañjarastham a⸤prakāśe deśe
kothayet | samyak prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ𑑎c kṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnām anyatamena
śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva vāhyābhyanta𑑎⸤rān aṅgapratyaṅgaviśeṣān
yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||
ślockau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbbhir eva3 vā |
śarīre ⸤ cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu
viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ c vyapohyārabhate kriyām iti || ||
iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||
(From digital_image 177v5)
athātaḥ pra𑑎⸤tyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni
marmmāṇi bhavanti | tad yathā | mānsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi |
snāyumarmmāṇi, asthimaL⸤rmmāṇi |
sandhimarmmāṇi | na khalu
māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti ||
yasmān nopalabhyante ||
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac
chirā⸤marmmāṇi | saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv
asthimarmmāṇi c| viṃśatiḥ sandhimarmmāṇīti | tad etat
saptottaram marmmaśataṃ ||
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti ⸤| etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau ca
bhavataḥ | udarorasor ddvā𑑎cdaśa |
caturddaśa pṛṣṭhe | grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
tatra sakthimarmmāṇi |
kṣipratalahṛdayakurccakū𑑎⸤rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi ciṭipacñ
ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu marmmāṇy
anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnā⸤bhir hṛdayaṃ
stanamūle stanalohite apālāye apastambhe ce𑑎cti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu |
kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe
pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ce𑑎⸤ti || jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo ṣṭau
mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | dve phaṇe | dvāv apāṅgau |
dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca
sīmantāḥ | catvāri śṛṃL⸤gāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni |
māṃsamarmmāṇi | nīladhamanī | mātṛkā sirāḥ
śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamū⸤lāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohictākṣāṇy
ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ |
kūrccaśirobastikukṣāṇy ansavidhuro𑑎⸤tkṣepāḥ snāyumarmmāṇi | kaṭīkataruṇanitambānsaphala𑑎ckaśaṃkhāny asthimarmmāṇi |
jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartta⸤kṛkāṭikāś ceti | sandhimarmmāṇi ||
tāny etāni marmmāṇi cpañcavidhāni bhavanti
|| tad yathā | sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi |
viśalyaghnāni | ⸤vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti ||
tatra sadyaḥprāṇaharācṇy ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi
trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi | catuścatvāriṃ⸤śad
vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
vakṣomarmmāL⸤ṇi sīmantās talaḥ kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
nitambāv iti caitāni
⸤kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva,
viśalyaghnācni nirddiśet ||
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure ⸤sakṛkāṭike ||
ansānsaphalakāpāṅge, nīle manye phaṇec tathā |
vaikalyakaraṇāny āhu,r
āvarttau dvau tathaiva ca ||
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve
kurccaśirāṃ⸤si ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
cpañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
marmmāṇi nāma mānsasirāsnāyvasthi⸤sandhisannipātāḥ | teṣu svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti |
marmmasv abhihatās tām̐s tān bhāvān āpadyante ||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agniguL⸤ṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti |
viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramu⸤khāvaruddho yāvad atra
vāyus tiṣṭhati tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu cśalye |
marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati | tasmāt saśalyo jīvaty
uddhṛtaśalyo mriyate | vaika𑑎⸤lyakarāṇi | saumyāni | somo hi śaityāt sthiratvāc ca
prācṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi | agnimārutabhūyiṣṭhāni
viśeṣeṇa tau rujākarau pāñca⸤bhautikīñ ca rujām apare tv
āhuḥ |
kecid āhur mmānsādīnāṃ csamastānāṃ
samṛddhānāñ ca samavāyāt | sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ
ca samavāya⸤kālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu
viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva
rujākarāṇīti || L⸤yataś
caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam bhavati ||
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre, prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthi⸤māṃsāni tathaiva sandhī, santarppayantyopacayanti dehaṃ
||
ctataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur
abhistṛṇoti | vivarddhamānas tu sa mā𑑎⸤tariśvā rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
rujābhibhūctas tu tataḥ śarīraṃ, pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
tatra sadyaḥprāṇa⸤haram ante viddhaṃ
kālāntareṇa mārayati | kālāntaraprāṇahara𑑎cm ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca
vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ𑑎
vedanāñ janayaṃ⸤ti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati
| rujām vā karoti rucjākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt
mārayanti | kālānta𑑎raprāṇaharāṇi pakṣāt
māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti |
viśalyaprāṇaharāṇi
L⸤vaikalyakarāṇi ca kadācid
atyabhihatāni mārayanti ||
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye
kṣipraṃ nāma marma ...
⸤madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye pādatalasya
talahṛdayan nāma cmarmma tatra rujāyām maraṇaṃ |
kṣipratyopariṣṭād aṅgulam ubhayataḥ
kūrcco nāma | ...⸤ṇavepane bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ
kūrccaśiro nāma tatra rujā𑑎cśophau
bhavataḥ || pādajaṃghayos tu sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā ca kuṇatā vā...
⸤pārṣṇim prati jaṃghāmadhye ndrabastir nnāma marmma
tatra śoṇitakṣa𑑎cye maraṇaṃ |
jaṃghorvvoḥ sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati | jānos tryaṅgulād ūrddhva...ṇir nnāma marmma
tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrūma𑑎cdhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ |
ūrvvyās tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa...le lohitākṣan nāma
marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā ||
vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan nāma marmma
L⸤tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca
bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi vyākhyātāni |
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu yāni sakthini
gulphajānuvaṃkṣaṇaci⸤ṭipāni tāni bāhau
maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | cyathā ca
pādajaṃghayos tu sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ
hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau maṇibandho𑑎
⸤nāma marmma | yathā ca jaṃghorvvoḥ sandhāne jānu nāma
marmma | ecvaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma |
yathā ca vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma ⸤| evam akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra
viddheṣu ta cevopadravā bhavanti | viśeṣatas tu maṇibandhe
kuṇṭhatā | kurppare pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ kakṣadhare𑑎
⸤ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi
vyākhyātā𑑎cni bhavanti ||
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy
anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra vātavarcconiḥsaraṇī sthū⸤lāntrapratibaddham mahāgudo nāma | tatra sadyo maraṇaṃ |
alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor bbastir nnāma
marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrāL⸤py ubhayato viddhe maraṇam
ekato bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto
rohati || pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma
tatrāpi sadyo maraṇaṃ | ⸤stanayor mmadhyam
adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ sattvarajastamacsām adhiṣṭhānaṃ
hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor adhastād
dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle ⸤nāma marmaṇī | tatra
kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ | stanacūcukayocr ūrddhve
stanarohite nāma marmmaṇī | tatra raktapūrṇṇakoṣṭhatayā
kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adha𑑎⸤stāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau nāma
marmmaṇī | tatra pūcyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ |
ubhayatroraso nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra
vāta𑑎⸤pūrṇṇakoṣṭhatayā
kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny udaroracsor dvādaśa
marmmāṇi vyākhyātā2ni
||
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
tatra pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ ⸤pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī
kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī | tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo
hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam
ubhayato kukundare L⸤nāma marmmaṇī | tatra
sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati |
śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pā⸤rśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo
daurbbalyam maraṇañ ca | adhaḥpārśvāntarapratibaddhe
jaghanapārśvamadhye tiryag ūrddhvajaghanāt pārśva⸤sandhī
nāma marmmaṇī | tatra śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate |
cstanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī |
tatra śoṇitātipravṛttinimittai⸤r upadravair mmriyate |
pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | trikasaṃbacndhe 'nsaphale
nāma marmmaṇī | tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye
'ṃśapīṭhaskandhasaṃ𑑎⸤dhāne
krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā
cbhavati | evam etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni ||
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmā𑑎⸤ṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle
dve ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam
arasagrāhitā ca bhavati | L⸤grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī | tatra
sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra
calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure ⸤nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam
ubhayataḥ srotomācrggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe nāma
marmmaṇī | tatra gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor
adha⸤ḥ | netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī
| tatrāndhyadṛṣṭyupaghācto vā | bhruvoḥ pucchayor upary
anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ |
bhruvor antare ⸤upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī |
tatrāpy āndhyaṃ dṛṣṭyupaghācto vā | āvarttaśaṃkhayor upari
keśānte utkṣepau nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo
⸤vā jīve noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir
nnāma marmma | tatro𑑎ctkṣepavat
pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma marmmaṇī |
tatrotmādacittanāsābhyāṃ ma⸤raṇaṃ |
ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ srotaḥ
sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo
maraṇaṃ | mastakābhyantaram upaL⸤riṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma
| tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni
saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
bhavanti cātra ⸤ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikacmaṅgulamitā
stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ
saha ⸤kurpparābhyāṃ ||
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni
catvāri cpañca ca gale daśa yāni ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi pariva⸤rtti tato
gulārddhaṃ ||
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānāṃm ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg alpam eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu, nāleṣu vṛ⸤ttamathiteṣu yathotpalāni ||
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca
bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca karoti vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathaL⸤nād iva paṅkajāni ||
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād
dhi marmmasu hatā na bhavanti marttyāḥ |
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te
prāpnuvanti vikalatvam asaṃśa⸤yaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śacstravihataiś
ca śarīradeśaiḥ |
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān
na marmmapatitā vivi⸤dhāḥ prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
cprāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ,
santi bhūtātmanā saha ||
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
⸤indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
rujaḥ sutīcvrā vividhā bhavanty asuhate
nare ||
hate kālāntare cāpi, dhruvo
dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
tato dhātukṣayā⸤j jantur vvedanābhiś
ca naśyati |
hate vaikalyajanake, kevalaṃ
vaidyanaipuṇāt ||
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
L⸤rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni
vividhā rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ,
kuvaidyavaśago yadi ||
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt ⸤marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo
'clpātyayo vāpi niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu, vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
⸤marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye
vividhā narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ
|| ||
iti śārīre ṣa⸤ṣṭho 'dhyāyaḥ || 0
||
(From digital_image 184r4)
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śācrīram
vyākhyāsyāmaḥ ||
(From digital_image dscn3161 fol 183)
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram
ārāma iva jalaharaṇī⸤bhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir
upasnihyate cākuñcanaprasāraṇācbhir vviśeṣair
ddrumapatrasevanīnām iva cāsām pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan
tataḥ prasaranty urdhva⸤m adhas tiryak ca ||
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi vaddhās tāḥ pratanvati samantataḥ ||L
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu
daśavātavahāḥ | daśa pittavahāḥ | daśa śleṣmavahāḥ | daśa
raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ vātasthānaga⸤ tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty eva
pittavahāḥ picttasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ |
kaphavahāś ca kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni
bhavanti⸤ |
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ
sirāḥc bhavanti | etenetarasakti vāhū ca
vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ gudameḍhrasaṃśritāḥ śro⸤ṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe tāvantya evodare
daśa vackṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat tāsām aṣṭau
jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś catasra⸤ḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve
śaṃkhacyoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ |
vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva⸤ vibhāgaḥ
śeṣāṇām evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate
svavahāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
kriyānām apratighātam amohaṃ vuddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi⸤ sirāḥ pavanasvaścaran ||
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirāc pratipadyate
|
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
yadā tvakupitam pittaṃ sevate⸤
svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhocjanaṃ ||
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi pittam atmasi⸤rāś caran
||
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ
pratipadyatec |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃ⸤prapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥc ||
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ
|
karoty anyān guṇām̐ś cāpi valāsa svasirāś ca⸤ran ||
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ
|
tadāsyaL samyag jānāti sparśānāṃ tu
śubhāśubhaṃ ||
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva
ca |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ si⸤rāḥ
pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhacvāḥ ||
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśa⸤yaḥ ||
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmācṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān
|⸤
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā
hyataḥ ||
tatrāruṇāc vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
...
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
⸤ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv
avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |
śākhāsuc ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad
eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
vaika⸤lyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt
tāsāṃ dhruvam bhavet ||
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti |
tāsāṃ jaladhārā tvekā tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve
lohitākṣaL saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ |
etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ
ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ |
dve dve vaṃkṣaṇaci⸤ṭipayor evaṃ kaṭīkataruṇayoś ca |
aṣṭāvaṣṭāv ekaikasminc pārśve tāsām ekaika ūrddhvage ubhayato
dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet | caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe⸤ pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī saṃjñe
ūrddhvagāminye dve pacriharet | tāvantya evodare tāsāṃ
meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃ⸤d vakṣasi tāsāṃ caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve
stanamūle saṃśricte tu dve dve pariharet | stanam ubhayataś
catasraḥ pariharet | dve dve cāpālāpe stambheṣv ity e⸤
va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti c
catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ tāsām
aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya eva
vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭauL
tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśaj
jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ |
catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare⸤ tāsām eva ca tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ |
tāsācm ekaikām apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ
keśāntānugatāś catasraḥ pariharet | āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś
caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pacñ ca pañca | tāsāṃ
śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva tāsāṃ
śaṃkhasandhigatām ekai⸤kām pariharet | dvādaśamūrddhani
tāsām utkṣepayoḥ | dve dve sīmac manteṣv ekaikām adhipatau
parihared iti ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śa⸤rīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||c
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma
samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāśca⸤ yāḥ ||
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ
bhavet |
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ
sirāḥ ||L
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra bālasthavirabhīrurūkṣa⸤kṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
sirānavyadhyā⸤ḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu
vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād
vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṃgānā⸤yuṣkatā vā garbbhasya || bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ |
vyādhervvivṛddhir mṛtyurvvā sirāvedhena sambhavet ||
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛ⸤ṣṭāś
cāyantritāyantritā notthitā iti ||
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ |
teṣv apakṣeṣu cānyeṣu cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ
vyadha⸤yet ||
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam
apratiṣiddhaṃ
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā
doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā
yathākālam upa(From jpeg dscn3165 fol 187)Lsthāpyāsīnaṃ sthitam vā prāṇān
abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena
yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya
vidhivacchastra⸤mādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na
pravāte na ca durddine | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā
kadācana ||
tatra vyadhyasirāṃ puru⸤ṣaṃ pratyād
ity amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor
nniveśya kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm
anyayoḥ sthāpayitvā yantra⸤śāṭakena parikṣipya
grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena
śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā sirotthāpanārtham
asṛksrāvaṇārthañ ca yantram pramā⸤ṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā pūrayet |
uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim
īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayi⸤tvā
vyadhapradeśasyopari samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet |
upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā hastasirāṃ
vidhyet | gṛdhrasīviśvacyo(From jpeg )Lrākuñcitajānukurpparasya śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya
udarorasau prasārito rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām
avalambamānasya ⸤ pārśvayoḥ | avanamitameḍhrasya meḍhraṃ
| unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | ativyātānānanasya tāluni
dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyām̐ś ca
sirotthāpana⸤hetūn buddhyāvekṣya
śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyād iti |
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ
nidadhyād vrīhimātram vā | ato nyathārddhayavamātram a⸤sthnām upari kuṭhārikayā ||
bhavaṃti cātra ||
vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale | hemantakāle
madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
dviprakārapramathitadhārayā ⸤
yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā tiṣṭhec ca
suviddhāntāṃ vinirddiśet ||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā
| tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pravarttate
||
kṣīṇasya ⸤ bahudoṣasya
mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe visrāvyāt tūttare 'hani
vāyunaḥ ||
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na
cātinisṛtaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jjayet ||
(From jpeg )
Ltatra
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu
rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet
| ślīpadeṣu yathoktaṃ ⸤ kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu
sakthisaṃsritāṃ | gulphasandher upari caturaṅgule
apacyāmindrabaster adhastād dvyaṅgule | jānusandher upari
caturaṃgule gṛdhrasyāmūrusaṃ⸤dhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe
śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu
meḍhramadhye | etenetarasakthibāhūvyākhyātau || ⸤
viśeṣatas tu vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni
etām eva dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor
apyādiśanti | gṛdhrasyāmi⸤va
vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayor
antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca | etām eva ca kaphodare |
dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke ⸤
vadanty aṃsamadhye trikasandhimadhyagatān tṛtīyake |
skandhasandhigatānām anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake |
hanusandhimadhyagatām apa(From jpeg )Lsmāre |
śaṃkhasandhigatānām unmāde | jihvārogedī 3ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu
dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt
karṇṇaśūle tadroge ca | gandhāghrāṇe ⸤ nāsārogeṣu
nāsāgre | timirākṣipākaprabhṛtiṣv
akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṃgī vā | etām
eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
tatra durvvi⸤ddhātividdhākuñcitā
piccitā kuṭṭitā aprasrutānutīrṇṇā
anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā
anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā
⸤ vidrutā dhenukā punaḥ punarvviddhā
marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ duṣṭavyadhyā
bhavanti ||
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ
sravati | tatra ru⸤jā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā
nāma | pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam
praviśatyatipravṛttirvvā bhavati sātividdhā
nāma kuñcitāyām apyevaṃ | ku⸤ṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma
anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabhayāsmamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā
aprasrūtā nāma tī(From jpeg )Lkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma
alparaktasrāvinyanteviddhā nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā
nāma | caturthabhāgamāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitākū⸤ṇitā
nāma | dutthānabandhodvepiṇyāśoṇitasaṃmoho
bhavati | sā vepitā nāma | anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā
avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśo⸤ṇitā
kriyāsaṃgrahakarī śastrahatā nāma |
tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā
hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anava⸤sthitaviddhā
vidrutā nāma | vyadhapradeśasya
bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā
raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā
sirāmarmma⸤snāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau
vaikalyam maraṇam vā bhavati ||
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti
calāhyetāḥ svabhāvataḥ | matsyavat
parivartta⸤nte tasmād yatnena tāḍayet ||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite |
bhavanti vyāpadastv etā bahavaś
cāpy upadravāḥ ||
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā
lepanair a(From jpeg )Lpi | yāṃty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate
| yathā samyak praṇihitā bastiḥ kā⸤yacikitsite ||
tatra
snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ
pariharttavyāni ||
krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyā⸤mayānāsanāni
sthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇāny
ābalalābhāt māsam eke manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ
||
⸤ bhavati cātra || sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ
padais tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ⸤ ||
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ
vyākhyācsyāmaḥ ||
(From jpeg )
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu
nābhiprabhavāḥ | tatra kecid āhur ācāryāḥ | sirā⸤dhamanīsrotasām avibhāgaḥ | sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotānsi
ceti | tat tu na samyagatrocyate | anyā eva hi dhamanyaḥ srotānsi
sirāśceti | kasmād vyañjaLnānyatvāt
mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu
parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca
vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu bha⸤vati
|
tāsāṃ khalu nābhiprabhavānām ūrddhvagā daśa daśa
cādhocgāminyaś catasras tiryaggāḥ |
ūrddhvagāḥ | khalu⸤ śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa prekṣita kṣut jṛcmbhita hasita kathita ruditādīn viśeṣān
abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti | tās tu hṛdayam⸤
abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās triṃśat tāsāṃ tu
vātacpittaśleṣmaśoṇitarasān vahata dve dve vahatas
tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛ⸤hīte |
dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapicti
dvābhyāṃ prativudhyate | dve asravāhinyo dve stanyastriyā vahataḥ
stanasaṃśritā | eva śukraṃ nara⸤sya stanayor abhivahatas
tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher
udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣavāhavo dhāryante yāLpyante ||
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādha bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādha bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
avyādhogamātās tu⸤
vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu pittāśayacm
abhiprapannās tatrasthām annapānarasam abhipakvam auṣṇād
vivecayantyo 'bhivahantyas tarpayanti ||⸤ ūrddhvagānān
tiryaggānāñ ca rasasthānāñ cābhipūrayanti | c tatra
mūtrapurīṣasvedām̐ś ca vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā
prajāyante tāṃs triśat | tā⸤sān tu
vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa |c dve
annavāhinyau | antrāsrite toyavahe dve dve mūtravastim
abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve |⸤ evaṃ raktam
abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥcsarataḥ
sthūlāntraprativaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam
arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃ⸤vibhāgā vyākhyātāḥ
| tābhir adho nābheḥ pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni
dhāryante |
bhavati cātra
adhogatāmās tu kurvvanti karmmāṇy etāni
sarvvaśaḥ | L
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā
sahasradhā ca bhidyante | tās tv asaṃkhyeyā tābhir idaṃ śarīraṃ
gavākṣitaṃ vi⸤vaddham ātatañ ca tāsāñ ca mukhāni
romakūpaprativaddhānic yaiḥ sveda prasravati rasaś
cābhisantarppayati | antar vvahiś ca tābhir eva
cābhyaṃgapariśekāva⸤gāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram
abhiprapadyante |c tvaci vipakvāni tābhir eva ca sparśaṃ
śubham aśubham vā gṛhīte tāś catasro dhamanyaḥ sarvvāṅgaga⸤tāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
bhavataś cātra ślokau ||c
dhamanyaḥ sarvva evās tāḥ prativaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahatīndriyagocare
||⸤
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viśeṣu ca |
tathaivac tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ
vyākhyāsyāmaḥ⸤ | tāni tu
prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv
adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣāvahavaḥ | teṣāṃ mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś
ca dhamaLnyas tatra viddhasya
krośana vinamana bhramaṇāni saṃjñānāśo
maraṇañ ca | annavahe dve tayor mmūlamāmāsayo nnavāhinyaś ca
dhamanyaḥ | tatra viddha⸤sya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ
| talliṅgaś ca raktavahe dve tacyor mūlaṃ yakṛtplīhānau tatra
viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ śoṇitābhigamanañ ca⸤ | mānsavahe dve tayor mmūlaṃ snāyustvagraktavahāś ca
nāḍyas tactra viddhasya śvayathur mmāṃsaśoṣaḥ śirāgranthayor
mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ kaṭīvṛ⸤kkau ca tatra
viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś cac | mūtravahe
dve tayor mmūlaṃ vastimeḍhrañ ca | tatra viddhasyānaddhavastitā
mūtranirodhastavdhameḍhratā ca⸤ | purīṣavahe dve tayor
mmūlam pakvāśayo gudaś ca tatra viddhasyānāho durggandhatā
grathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca |
tatra viddhasya klaivyaṃ cirād vā praLsekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedā prādurbbhāvo
maraṇañ ca | srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ
tu kṣatavidhānenopakramed iti |
ślokau ||⸤
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayamc avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved
rājasammataḥ |
pūjārho bhi⸤ṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mmataṃ ||
iti dhamanīcvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ ||
||
athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyā⸤khyāsyāmaḥ ||
(From digital_image dscn3170 fol 192)
tatra garbbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi
secnnityaṃ hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā
śāntimaṅgaladevatāvrāhmaṇaguruparā ca bhavitavyaṃ | malina⸤vikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet |
durggandhadurddaśanānic ca dūrata eva pariharet | vahin
nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyā⸤sakarāṃś ca bhāvān uccair bbhāṣyādikaṃ ca pariharet |
udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ
cānnanopayuñjīta yāni ca garbbham vyāpādayanti | na ca
tailābhyaṅgotsāL danādīni niśeveta |
na cāyāsayec charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca
samṛddhās taraṇaṃ nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt
| hṛdyaṃ drava⸤madhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ
saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet sācmānyam etad ā prasavakālāt
|
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu
māseṣu madhura⸤śītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe
māse payo navacnītam āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ
saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣa⸤mātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet | saptame pṛthak
parṇyādisiddhacm evam āpyāyyate garbbhaḥ | aṣṭame khalv enāṃ
vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu tailamadhu⸤ghṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyarthacm
anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet
| anulome hi vāyau su⸤kham prasūyate | nirupadravāś ca
bhavanti | ata ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś
copahared ā prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham
anupadravāL prasūyate |
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet |
praśaste tithyādau | tatreṣṭāgāraṃ vrāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ
svetaraktakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu | vilvanya⸤grodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat mayañ ca paryavanaddhaṃ
sacmupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram udagdvāram
vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṃgala⸤sampannam
vidheyaṃ |
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ
praticsamantād vedanā bhavati | mūtramabhīkṣṇam prasicyate |
yonimukhāc ca śleṣmā
prajāyiṣyamāṇāṃ tu⸤svabhyaktām
uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ kṛtamaṅgalāmathenāṃ sac ghṛtāṃ yavāgūṃ
kaṇṭhāt pītavatī mṛduni kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane
sthitāmābhugnasakthinī⸤m uttānām aśaṅkanīyās tisraś
catasraḥ pariṇatavayasaḥ |c vrajananakuśalāḥ kalpitanakhyaḥ
paricareyuriti ||
athāsyā viśikhāntaram anulomāyā⸤m
anusukham abhyaṃjyāt | vrūyāc cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti
| mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ | anāgatāsvāviṣu pravāhamāṇāḥ |
vadhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhāLbhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā janayati
|tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau vimukte
garbbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥ supravāheta
śanaiḥ śanais tato garbbhayonimukhaṃ prapacnnagāḍhataram
āviśalyabhāvāt |
tatra pratilom anupānaṃ pāyayet śosayet |
jātasyolvaṃ viśodhyā⸤syaṃ
saindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃ nāḍīm vaddhayitvāc
kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇāvaddhya kumārasya grīvāyām vadhnīyāt
|
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvā⸤sya
jātakarmmaṇi madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena
suvarṇṇacmaṅgulyā nāsikayā lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor
anyatarasya mātrāṃ pipalyādi kaṣāya⸤m anupānam pāyayet |
valavatīm avalāṃ yavāgūn trirātram pacñcarātram vā || ata
ūrddhvaṃ snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
prāyaścainām prabhūte⸤noṣṇodakena
pariṣiñcet krodhāyāsamaithunādīm̐ś ca pariharet ||
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yovyādhirupajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaveddhātvaLpakarṣarṇāt ||
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā
|
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥ⸤keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛśet kaṭukā
lāvukṛtavedhacnasarṣapasarppanirmmocakair vvā kuṭatailair
yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūla⸤kalkena vāsyāḥ
pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalācṅgalakīmūlakalkam vā
madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā pi⸤
ppalyādikalkam vā madyena |
siddhārthakakuṣṭhailālācṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet
| etaiṣveva ca siddhena siddhārthakataile⸤nottaracūrṇṇavastiś cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |
prajāctāyās tu vastiśirodarayoniśūlaṃ
raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ karoti sa makkalaḥ | tatra yava⸤kṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā
surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka trijātakakustumvurumiśram
vā khādayet |L pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ
bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
atha vālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsā⸤s tṛtāyāṃ śāyayīta | nimva pīlu paruṣaka śākhācbhiś cainaṃ parivījayet |
mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ
rakṣoghnai⸤r ddhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya
pāṇipādaśirogrīvāsvavacsujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra
prakiret | adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇi⸤topāsanīyañ cāvekṣyeta
tato daśamyāṃ mātāpitarauc
kṛtamaṅgalakautukau svastivācakapūrvvakaṃ nāma kuryāt āṃ |
yathābhipretaṃ nakṣatran nāma⸤ vā |
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet |
kṛṣāmasthūclām vayaḥsthāmam avyādhitām
prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām avyasanaṃ
nījīvavatsāṃ⸤vatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato
bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya |
tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās tāLviṣamadhātutvād rogān āpādayanti vālasya viśeṣataḥ
| ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ
cchādayitvā maraṇam āpāda⸤yanti | atha praśastāṃ
śirasnātā mahadvāsasām udacṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ
kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena mantreṇābhimantrya ||
ca⸤tvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ
kṣīravāhināṃ |c
santu te śubhage nityaṃ vālasyānuvalapradāḥ |
piven vālomṛtarasaṃ payas tava śubhā⸤nane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yacthā ||
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ
yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvī⸤rapiṇyāka
rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavicdārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt |⸤ atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta
taccecchītalam amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ
gacchatya(From jpeg )Lphenilam̐ matraṇḍulaṃ na plavate
sīdati vā tacchuddham iti vindyāt | tena kumārasyārogyaṃ bhavati
||
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
⸤doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
duṣṭaṃcprāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ
prādurbbhavanti | teṣu ca yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam au⸤ṣadham mātrayā kṣīrasya kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ
vidadhyāct | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād asya kalkī kṛtaṃ
| dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣā⸤yādīnām
ātmanyeva na dhātryāḥ ||
bhavati cātra || vālācnāṃ gudapākeṣu
pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayo⸤rhitaṃ ||
kṣīrāhārasya
siddhārthakavacāpayasyāśācrivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ
sarppiḥ pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacā⸤triphalāsiddhaṃ | annād asya
dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ tenaL
kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |
vālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ
tarjjayet sahasā vā na pravodhayed vitrāsabhayāt | ⸤sahasā nāhared utkṣiped vātābhighātabhayān nopavecśayet
kauvjabhayān nityaṃ cainam anuvartteta priyahitair eva m
abhihitamanādyamapyabhivarddhate ni⸤tyamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||
bhavati cātrac ||
nāśucau visṛjed vālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu⸤ vā ||
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |c
dadyād astanyam aprāptau vālebhyo vīkṣya mātrayā ||
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhi⸤taṃ
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ |
upasarggabhayāc grahopasarggebhyo rakṣyā vālā bhavanti ||
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭa⸤saṃjño bhavati || nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca
paritudati dantān khādati kūjati jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty
ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati sandaṣṭauLṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti
durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti
sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta⸤ re
vakṣyāmaḥ ||
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ
grāchayet |
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām
patnīm āvahen mitradharmmārthakāma⸤prajāḥ prāpsyāmīti ||
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣācyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
jāto⸤vā ni ciraṃ jīved vā
durvvalendriyaḥ |
tatra pūrvoktaicḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati
garbbha | garbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāni bhavanti |
raktadarśa⸤nañ ca | tāsām pariṣekāvagāhālepanair
upacaret kṣīrapānaiś ca | alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham
vā pāyayet | saṃsramāne savātapārśvaśūlā⸤nāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ
cotkrāmati garbbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ
mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha payaḥ |
kṣaudraśarka⸤rāmiśram pāyayet
| mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe
hiṃcgusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt
kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍa⸤gairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa
yathālābhaṃcnyagrodhāditvakpravālakalkan vā pāyayet |
utpalādikaseLdi siddham vā |
vṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā | etenopavarttate
rujasu garbbhaś cāpy āyyate ||
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ
⸤madhukaṃ śālivījañ ca payasyā
suradāru ca |
aśmantakacḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā⸤ śārivā rāsnā
padmam madhukam eva ca ||
vṛhatīdvayakāśmacryakṣīrīśuṃgātvaco ghṛtaṃ
|
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā
||
śṛṅgāṭakamvi⸤saṃ
drākṣā kaseru madhukaṃ sitā |
vatsaite saptayogāḥ syucr arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbbhasrāve payoyutāḥ |
kapitthavilva⸤vṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasicddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu ⸤ śritaśītam praśasyate ||
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
vyavasthigaLvyenodumvaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte
lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmed
yāvanto māsā garbhasya tāvanty ahāni va⸤styudaraśūle
purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam pāyayed ariṣṭam vā |
vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ
sotikālam ava⸤tiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ mṛdunā
snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām
prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhā⸤nyam
udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam upasevet |
vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati |
mandaṃ spandate ca taṃ vṛṃ⸤haṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś
copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam
ādhmāpayaty udaran tat kadācid yadṛcchayopaśāntan naigameṣā ⸤pahṛtam iti vadanti | tam eva kadācit pravilīyamānam
āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat pratikāraḥ |
nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhyaL
ūrddhvam prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
atha garbbhiṇī vyādhyutpannā vātyaye
ccharddayen madhurāmlenānnopahitena | anulomayec ca saṃśamanīyam
mṛdu vida⸤dhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc ca
mṛduvīryaṅ garbbhāvicruddhām̐ś ca kriyāyogān vidadhīta iti
||
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥ⸤śaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
arkkapuṣpī madhughṛctaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan
tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
catvāro 'bhihitāḥ⸤ prāsyā
arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur mmedhāc valārogyakarāḥ śubhā iti ||
iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo '⸤dhyāyaḥ || o ||
bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbbhasaṅkramaṇan
tathā |
garbbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam evaL ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva
garbbhiṇyāpūryate daśa ||
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ || ❈ ||