This is an old revision of the document!
<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?>
The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Śārīrasthāna, based on the
Nepalese MSS, new edition (NE)
Published in 2020-2022 by The Suśruta Project in The University of Alberta.
[Śārīrasthāna]
[Adhyāya 1]
MS Kathmandu KL 699 (K) is a witness only for 3.1.1 below.
MS Kathmandu NAK 1-1079 (N) is a witness only up to 3.2.35,
at which point the scribe stopped writing in mid-folio.
athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||*
[cf. 1938 ed. 3.1.1]
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ sattvarajastamo lakṣaṇam
aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ saṃbhavahetur avyaktan nāma | tad ekam
anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ samudra ivodakaukasāṃ bhāvānām
||*
[cf. 1938 ed. 3.1.3]
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahatas
tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho vaikārikas taijaso
bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt tallakṣaṇāny
evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā | śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā
ghrāṇo vāg ghastopastha pāyu pāda manānsīti | tatra pūrvvāṇi pañca buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca
karmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny eva
pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ |
sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ | rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti |
tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tattvāni
vyākhyātāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.1.4]
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyaṃ
vacanādānānandavisarggaviharaṇāni |
[cf. 1938 ed. 3.1.5]
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ | śeṣāḥ
ṣoḍaśa vikārāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.6]
svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtam |*
svayam adhyātmam | adhidevan tu |* atha
buddher brahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ śrotrasya
| tvaco vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanasyāpaḥ | pṛthivī ghrāṇasya |
vāco 'gniḥ | hastayor indraḥ | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ |
prajāpatir upasthasyeti |*
[cf. 1938 ed. 3.1.7]
tatra sarvva evācetanaḥ eṣa varggaḥ |*
puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu karaṇakāryasaṃprayuktaḥ |
saty apy acaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthām pravṛttim upadiśanti
| kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.8]
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ ||
ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv api nityau |* ubhāv apy aparau ubhāv apy aliṅgau ubhau ca
sarvvagatāv iti ||* ekā tu prakṛtir acetanā
triguṇā bījadharmmiṇī prasavadharmminī amadhyasthadharmmiṇī* ceti | bahavas tu puruṣāś cetanāvantaḥ
|* aguṇā abījadharmmiṇo
'prasavadharmmiṇo madhyasthadharmmiṇaś ceti |
[cf. 1938 ed. 3.1.9]
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca viśeṣāḥ
sattvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt tanmayatvāc ca tadguṇa eva
puruṣo bhavatīty eke bhāṣante |
[cf. 1938 ed. 3.1.10]
vaidike tu ||*
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛccheti ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.11]
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |*
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.1.12]
tasyopayogo 'bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo 'pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
[cf. 1938 ed. 3.1.13]
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti |* bhautikāni cendriyāṇy āyurvvede varṇṇyante
tathaivendriyārthāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.14]
bhavati cātra ||
indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.15]
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante sarvvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca |
asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn udāharanti
āyurvvedasiddhāntāt|* asarvvagatāḥ
kṣetrajñā nityāś ca tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti
dharmmādharmmanimittaṃ |* ta ete
'numānagrāhyāś carāḥ paramasūkṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ
sannipāteṣv abhivyajyante | yato 'bhihitam pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ
puruṣa iti |* sa khalv eṣa karmmapuruṣaś
cikitsāyām adhikṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.16]
tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau
buddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam adhyavasāyo
viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.17]
sāttvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharma āstikyaṃ
jñānaṃ buddhir medhā dhṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu
duḥkha bahulatā pradānaṃ duḥśīlatvam akāruṇyam
ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti || tāmasās tu
viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā buddhinirodho 'jñānaṃ durmedhastvam
akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.18]
āntarikṣās tu śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho viviktatā ca
|* vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ
sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarīraspandanaṃ laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ
rūpendriyaṃ varṇṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca |
āpyās tu raso ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho
retaś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā
ca |
[cf. 1938 ed. 3.1.19]
tatra sattvabahulam ākāśaṃ | rajobahulo vāyuḥ | sattvarajobahulo 'gniḥ |
sattvatamobahulā āpaḥ | tamobahulā pṛthivī ||
[cf. 1938 ed. 3.1.20]
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirdiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
[cf. 1938 ed. 3.1.21]
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś caiva ṣoḍaśa |
kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.22]
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ ||
[Adhyāya 2]
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||*
[cf. 1938 ed. 3.2.1]
vāta pitta śleṣma* śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.2.3]
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena |
śleṣmavarṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ śoṇitena |
kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ | pūtipūyanibhaṃ
pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ pittamārutābhyāṃ | mūtrapurīṣagandhi
sannipātena | teṣu kuṇapa granthi pūti pūya retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv
asādhyā iti |
[cf. 1938 ed. 3.2.4]
ārttavam api tribhir ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvais tribhiḥ
samastaiś copasṛṣṭam abījan bhavati | tad api doṣavarṇṇavedanābhir
vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakāśan tad
asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
[cf. 1938 ed. 3.2.5]
bhavati cātra ||
teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jjayet |
kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottarabastibhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.6]
tatra vātātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanam | madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan
tailan tad uttarabastiṣu vidadhyāt || dāḍima mātuluṅga phala saindhava kṣāra vasukavasira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet
||
[3.2.6.1]
pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram āsthāpanaṃ |
sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam anuvāsanaṃ |
tad evottarabastiñ ca vidadhyāt | kāṇḍekṣu śvadaṃṣtrā guḍūcī madhuparṇṇī bhṛṅga pañcamūla siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
[3.2.6.2]
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ |
pippalīviḍaṅgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan | tad evottarabastiñ ca
vidadhyāt | pāṣaṇabheda kāśmaryāmalaka pippalī vasuka vasira siddhaṃ
ghṛtam prayacchet pānārthaṃ ||
[3.2.6.3]
bhavanti cātra ślokāḥ ||
pāyayen manujaṃ sarpir bhiṣak śoṇita retasi |
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitam ||
[cf. 1938 ed. 3.2.7]
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śālasārādisādhitaṃ ||
granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāśe cāpi bhasmani ||
[cf. 1938 ed. 3.2.8]
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitam ||
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||
[cf. 1938 ed. 3.2.9]
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |*
[cf. 1938 ed. 3.2.10ab]
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv eteṣu paṇḍitaḥ ||*
[3.2.10.add1]
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ dravyāṇām atisevanāt ||
[3.2.10.add2]
tathāmlaṃ lavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
vegāghātāc ca yonīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
[3.2.10.add3]
tathārttavadoṣe ca snehādikarmam upadiśet |
yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt |
[3.2.10.add4]
tatrāśaṇavātātmake bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā
kṛsarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
[3.2.10.add5]
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanaṃ pittātmake cārttave |
[3.2.10.add6]
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet |
madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvātham phānitayuktam vā candanapayasyākalkaṃ
yonyān dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ || śleṣmātmake
bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pāyayet | kṣīravṛkṣaprabālakalkam vā |
tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vā kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ
yonyān dhārayet | lodhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
[3.2.10.add7]
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām prayacchet |
kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyān dhārayet | teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
[3.2.10.add8]
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃ pāyayet ||
kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad eva
prayacchet |
[3.2.10.add9]
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
krimijāte vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet |
[3.2.10.add10]
kṣaudrayuktaṃ surāṣṭāṣṭrārocanākalkam bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet |
tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati ||
[3.2.10.add11]
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
[cf. 1938 ed. 3.2.12cd]
kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.2.13cd]
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
[cf. 1938 ed. 3.2.14cd]
pibed bhadraśriyakvāthañ candanakvātham eva vā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.15ab]
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca |
[cf. 1938 ed. 3.2.14ab]
kṣāranāgarahiṅgūnān niḥkvāthaṃ surasām pibet ||
[3.2.14.add1]
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā || *
[cf. 1938 ed. 3.2.24]
ṛtau prathama divasāt prabhṛti brahmacāriṇī
snānānulepanālaṅkāra vilekhana virahitā
divāsvapnāñjanāśru pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śravaṇāyāsam pariharet |
kiṃ kāraṇaṃ | divā svapatyā badhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād
vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | tailābhyaṅgāt kuṣṭhī |
nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ | mārutāyāsasevanād
unmatto garbhbho bhavatīty evam etān*
pariharet ||
darbha saṃstaraṇa śāyinīṃ karatala śarāva parṇṇānām anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ
tryahaṃ bharttā rakṣet | tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām
anāhata vastravāsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti vācanām bharttāran darśayed |
api tat kasya hetoḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.25]
bhavati cātra ||
pūrvvam paśyed ṛtusnātā yādṛśan naram aṅganā |
tādṛśañ janayet putram bharttāran darśayet tataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.26]
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣaṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.27]
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam abhiprāśya māsaṃ
brahmacārī tailamāṣottāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir
abhiviśvāsya vikalpyam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ
dvādaśyāñ copeyād |*
[cf. 1938 ed. 3.2.28]
ataḥ paraṃ* māsād upeyāl |
[cf. 1938 ed. 3.2.31b]
labdhagarbhā* teṣv evāhaḥsu
lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām anyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā
bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan
niṣṭhīved iti ||
[cf. 1938 ed. 3.2.32]
ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
[cf. 1938 ed. 3.2.11cd]
śukram icchanti kecit tu kṣaudratailasamaprabham ||
[cf. 1938 ed. 3.2.12ab]
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ |
tad ārtavam praśansanti yac ca na virajyate ||
[cf. 1938 ed. 3.2.17]
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api |
asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.18]
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |
atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.19]
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ |
taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.2.20]
doṣair āvṛtamārggatvād ārttavan naśyati striyāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.2.21cd]
tatra māṃsa kulatthāmla tilamāṣasurā hitāḥ ||
pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane |
[cf. 1938 ed. 3.2.22]
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
[cf. 1938 ed. 3.2.23]
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.33]
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.34]
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā yadā garbhotpattāv
apāndhātuprāyam āhāram bhavati tadā garbhbhasya gauratvaṃ |* pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ |
pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛdvarṇṇam āhāram upasevate
garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasavo bhavatīty eke bhāṣante | yathā
kṛṣṇapītaśvetāsu bhūmiṣu sarppa vṛścika galagoḍikādayaḥ* satvāḥ
kṛṣṇapītaśvetā iti ||* tatra dṛṣṭibhāgam
apratipannan tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva raktānugataṃ
raktākṣaṃ | śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ | pittānugatam piṅgākṣaṃ |
vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.35]
bhavanti cātra ||
viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyete nayane tasya nimne kṛṣṇe 'site tathā* ||
[3.2.35.1]
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
haripiṅglasamjñā vai jāyete tasya locane ||
[3.2.35.2]
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vrajati locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
[3.2.35.3]
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati locane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyete nṛṇāṃ* ||
[3.2.35.4]
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
[cf. 1938 ed. 3.2.36]
bīje tu vāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
[cf. 1938 ed. 3.2.37]
miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
[3.2.37.1]
miśrībhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
[3.2.37.2]
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.38]
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ ||
sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate balam ||
[cf. 1938 ed. 3.2.39]
sve gude brahmacaryād yaḥ strīṣu svāsu pravartate |
kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cāparaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.40]
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate |
īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.41]
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva pravartate |
tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.42]
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate |
tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.43]
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā |
saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.44]
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā sirā ||
harṣāt sphuṭatvam āyāti dhvajocchrāyan tato bhavet ||*
[cf. 1938 ed. 3.2.45]
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.46]
yadā tu nārī nārī ca maithunāyopakalpataḥ |
muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.2.47]
sarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.50]
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ |
bhavet kubjo 'thavā kūniḥ paṅgur mmūko 'tha mirmmiṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.51]
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
vātādīnām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 3.2.52]
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca |
vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha ||
[cf. 1938 ed. 3.2.53]
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ praroditi ||
[cf. 1938 ed. 3.2.54]
niśvāsocchvāsa saṃkṣobha svapnāṅ garbhbho 'tha
gacchati |
mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavān ||
[cf. 1938 ed. 3.2.55]
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.56]
bhāvitāḥ pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sattva bahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ || *
[cf. 1938 ed. 3.2.57]
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
[Adhyāya 3]
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.1]
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ sānnidhyam
asty aṇunā viśeṣeṇa parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca || *
[cf. 1938 ed. 3.3.3]
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati | tatra
tejonila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim abhiprapadyate |
saṃsṛjyate cārttavena | tato 'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbbhāśayam
anuprapadyate | kṣettrajñaś cetayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā
rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity evam
ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād akṣayo
'vyayo 'cintyo bhūtātmā satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha
bhāvair vvāyunā preryamāṇo garbbhāśayam anupraviśati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.4]
tatra śukrabāhulyāt pumān ārttavabāhulyāt strī sāmyād ubhayor napuṃsakaṃ
||
[cf. 1938 ed. 3.3.5]
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.3.6ab]
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam puṃso bhavati
|* yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ
saprasavato vipadyate | †dvitīye ...........gṛhe
vipadyate† | tṛtīye 'py evam asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt
trirātram pariharet | na ca pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ
bhavati | yathā nadyām †pratisrotasi...........ci†dravyaṃ pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ draṣṭavyan |
tasmāt trirātran niyamavantīm pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran
dṛṣṭvānārttavā bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.6.1]
adṛṣṭārttavās tā eke bhāṣante ||
[cf. 1938 ed. 3.3.6cd]
bhavati cātra ||
dine vyatīte niyamaṃ saṃkucaty ambujaṃ yathā |
ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.3.9]
pīnaprasannavadanām praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajām ||
[cf. 1938 ed. 3.3.7]
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva vidyād ṛtumatīṃ striyam ||
[cf. 1938 ed. 3.3.8]
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ ||
īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.10]
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam asṛk punaḥ |
jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.11]
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.12]
tatra sadyo gṛhītagarbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā
sakthi sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.13]
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā |
[cf. 1938 ed. 3.3.14ab]
prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṅgam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.15cd]
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarśanaṃ divāsvapnaṃ
rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭakāsanañ caikāntataḥ
snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle na seveta |*
[cf. 1938 ed. 3.3.16]
tatra prathame māse kalalañ jāyate ||
dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhūtānāṃ saṃjāto ghanañ jāyate |
granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced arbbudam bhavati ||
tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante |
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati ||
caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati ||
pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati |
garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto * | kasmāt | tatsthānatvād | garbbhaś caturthe
māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti |*
dvihṛdayā ca nārī bhavati nimittāny ācakṣate | dvauhṛdayavimānanāt
kubjakūniṃ ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam anakṣam vā nārī sutañ janayati |
tasmāt sā yad icchet tat tasmai dāpayet | labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ
cirāyuṣañ janayati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.18]
bhavati cātra ||
indriyārthāṃs tu yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī |
garbbhābādhabhayāt tāṃs tām bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.19]
samprāptadauhṛdā putram prajāyeta guṇānvitaṃ |
alabdhadauhṛdā garbbhe labhate cātmani vā bhayam ||*
[cf. 1938 ed. 3.3.20]
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde yā vimānitā |
prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathendriye ||
[cf. 1938 ed. 3.3.21]
rājasandarśane yasyā dauhṛdañ jāyate striyāḥ |
arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||*
[cf. 1938 ed. 3.3.22]
dukūlapaṭṭa kauṣeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā |
alaṅkāraiṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.23]
āśrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
devatāpratimāyāṃ tu prasūte harṣadopamam ||
darśane vyāḍajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.24]
godhāmāṃsāśinī putraṃ suṣupsur mmāraṇātmakaṃ ||
gavāṃ māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.3.25]
māhiṣe daurhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.26ab]
ato 'nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam ||
śarīrāhāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.28]
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet |
yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
[cf. 1938 ed. 3.3.29]
pañcame manaḥ pratibuddhataram bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ || saptame
sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame 'sthirībhavaty ojas tatra jāto na
jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim māṃsodanaṃ bhāgadheyan tasmai
dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate | ato
'nyathā vikārī bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.30]
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ garbbhanāḍī pratibaddhā bhavati |
sāsya mātur āhārarasavīryam abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir
asya bhavati | asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekāt prabhṛti
sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatīnān dhamanīnām upasnehena
jīvayati ||*
[cf. 1938 ed. 3.3.31]
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha śaunakas
tanmūlatvāt || pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ buddher manasaś
ca sthānaṃ || nābhir iti pārāśaryas tato varddhate dehadehinaḥ prāṇaḥ |
pāṇipādam iti mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti
subhūtigautamas tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya | tat tu na
samyak | sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavanti | kāle garbbhasya
sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca | tad yathā
cūtaphale vipakve keśara māṃsāsthi majjānaḥ pṛthak
pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt |
teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti | etenaiva
vaṃśāṅkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbhasya tāruṇye sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu
satsv api saukṣmyād anupalabdhis tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni
bhavanti | pūrvvottarakālayogo nāstīti kevalan tu saukṣmyān
nābhivyajyante | yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |*
[cf. 1938 ed. 3.3.32]
tatra pitṛjamātṛja rasajātmaja satvasātmyajāni śarīre
lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra keśaśmaśru danta nakha romāsthi retaḥ prabhṛtīni
pitṛjāni || māṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo
balavṛddhir vvarṇṇasthitihāniś ca rasajāni | indriyāṇi jñānam āyuḥ
sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ | satvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam
ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmyajaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.33]
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ dakṣiṇakukṣimahatvañ ca
pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu
dauhṛdam abhidhyāyati svapne copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni
punnāmany eva vā prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ brūyāt putram iyam
prajanayiṣyatīti | tadviparyaye kanyāṃ | yasyāḥ pārśvadvayam avanatam
purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ ca lakṣaṇan tasyāḥ napuṃsakam
iti vidyāt | yasyā madhye nimno droṇīprabhūtam udaraṃ sā yugmaṃ
prasūyata iti ||
[cf. 1938 ed. 3.3.34]
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |*
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.35]
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
aṅgapratyaṅganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ ||
te vai garbbhasya vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.36]
iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
[Adhyāya 4]
The text of this adhyāya is supported by MS NAK
5-333.
athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.1]
agnīṣomo vāyuḥ sattvaṃ rajas tamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmā manaś ceti
prāṇāḥ |*
[cf. 1938 ed. 3.4.3]
tasya khalu śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi santānikāḥ sapta
tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamāvabhāsinī nāma yā sarvvavarṇṇān
avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchāyām prakāśayati | sā vrīher
aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā | tṛtīyā
śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī tāmrāṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī
vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā |
saptamī śukradharā nāma vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare
"vrīhimukhenāṅgulam aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti" |*
[cf. 1938 ed. 3.4.4]
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.5]
ślokau ||
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.6]
snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā |
śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgān vidur bbudhāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.7]
tāsāṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ
navanavapratānāni bhavanti ||**
[cf. 1938 ed. 3.4.8]
bhavati cātra ||
yathā bisamṛṇālāni vivarddhante samantataḥ |
bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.9]
dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantaratas tasyāḥ śoṇitam viśeṣataḥ
sirāsu ca yakṛtplīhnoś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.10]
bhavati cātra ||
vṛkṣād yathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsravet |
māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.11]
tṛtīyā medodharā nāma medas tu khalu sarvvabhūtānām udareṣv asthiṣu ca
mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.12]
bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.13]
caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva sandhiṣu sarvvaprāṇabhṛtām
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.14]
bhavati cātra ||
snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate |
sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.15]
pañcamī purīṣadharā nāma yā caturvvidham apy annam āmāśayāt pracyutam
pakvāśayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati pakvāśayasthā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.16]
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathāntrāṇi samāśritā |
uṇḍukastham vibhajate malam maladharā kalā ||*
[cf. 1938 ed. 3.4.17]
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakhāditalīḍham iti pacati
||
[cf. 1938 ed. 3.4.18]
bhavati cātra ||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ ||
taj jīryati yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.19]
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī bhavati
||
[cf. 1938 ed. 3.4.20]
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.21]
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.22]
gṛhītagarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy uparuddhāni garbheṇa
bhavanti | tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ na tu dṛśyate | tatas tad
adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam udare mucyate |
śeṣaṃ corddhvatarabhāgam āgatam payodharāv abhiprapadyate | tasmād
garbbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.24]
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ |
śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ uṇḍukaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.25]
bhavati cātra ||
asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ |
taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.26]
tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ |
tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rukmavat ||*
[cf. 1938 ed. 3.4.27]
jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.28]
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ | yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās
tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktam || tasmiṃs tamasāvṛte sarvvaprāṇinaḥ
svapanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.31]
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti | sā svabhāvataḥ sarvvaprāṇino
nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā
pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty | anavabodhinī sā
pralayakāle | tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu bhavati |
rajobhūyiṣṭhānām animittaṃ | sattvabhūyiṣṭhānām ardharātre |
kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānām manobhighātāc ca vaikārikī ||
[cf. 1938 ed. 3.4.33]
bhavanti cātra ||
hṛdayañ cetanāsthānam uktaṃ suśruta dehinām |
tamobhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.34]
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.35]
pūrvvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapiti prabhuḥ ||
rajoyuktena manasā gṛhṇīte 'rthāñ śubhāśubhān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.36]
karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasābhipravarttite |
asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.37]
sarvvarttuṣu ca divāsvapnaḥ pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv
api pratiṣiddhaṃ bāla vṛddha kṣatakṣīṇa madya pīta strī yāna vāhanādhva karmm apariśrāntānām
abhuktavatāṃ medomārutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam praśaṃsanti | rātrāv
api khalu jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan divā svapet | vikṛtis tu
divāsvapno nāma | tatra svapatām adharmmaḥ sarvvadoṣaprakopaś ca
tatprakopāt kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni
bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva doṣāḥ
prādur bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.38]
bhavanti cātra ślokāḥ ||
tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjjayet |
jñātvā doṣakarāv etau budhaḥ svapnaṃ mitañ caret ||
[cf. 1938 ed. 3.4.39]
tathā hy arogaḥ sumanā balavarṇṇānvito bhṛśaṃ |
nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāśataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.40]
mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ |
tamovātakaphāt tandrā nidrā śleṣmatamobhavā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.56]
nidrānāśo nilāt pittān manastāpāt kṣayād api |
abhighātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.42]
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.4.47]
kaphamedoviṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.48]
indriyārtheṣv asaṃvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ |
nidrārttasyaiva yasyeha tasya tandrāṃ vinirddiśet ||*
[cf. 1938 ed. 3.4.49]
garbhasya khalu rasaguṇanimittān mātur āhāranimittāc ca parivṛddhir
bhavati || *
[cf. 1938 ed. 3.4.57]
bhavati cātra ||
dṛṣṭiś ca romakūpāś ca varddhante na kadācana |
dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.60]
śarīre kṣīyamāṇe 'pi varddhete dvāv imau sadā |
svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.61]
tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.62]
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
[cf. 1938 ed. 3.4.63]
tatra vātaprakṛtir jāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagasteno 'nāryo matsaro
gāndharvvaḥ sphuṭitacaraṇo rūkṣālpakeśasmaśruḥ kaṭhinakrodhī dantakhādī
alpabalo 'lpāyuś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.64]
bhavati cātra ||
adhṛtir adṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ*
kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī |
drutagatir aṭano 'navasthitātmā
nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.65]
avyavasthitamatiś calacitto
mandadantadhanasañcayamitraḥ ||
kiñcid eva vilapaty anibaddhaṃ
mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.66]
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho durggandhī pītaḥ kālo vā |
śithilāṅgas tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitalo durbhago
valīpalitasṛṣṭo bahubhug uṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo madhyamāyuś
ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.68]
bhavati cātra ||
medhāvī nipuṇamatir nnigṛhyavaktā
tejasvī samitiṣu durnnivāravīryaḥ |
suptaḥ san kanakapalāśakarṇṇikārān
saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.69]
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ
praṇateṣu ca sāntvanadānaruciḥ |
bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ
sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.70]
śleṣmaprakṛtis tu dūrvvendīvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakāṇḍānām
anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | kṛtajño dhṛtimān
sahiṣṇur alolupo balavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairo dīrghāyuś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.72]
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro
lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ |
suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān
sampaśyed api ca jalāśrayān manojñān ||*
[cf. 1938 ed. 3.4.73]
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitramanāḥ
parigaṇya cirāc ca dadāti bahu |
pariniṣṭhitavākyapadaḥ satataṃ
gurumānakaraś ca kaphaprakṛtiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.75]
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu ||
saṃsarggan taṃ vijānīyāt saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
[3.4.77.add]
prakopo vānyatobhāvaḥ kṣayo vā nopajāyate |*
prakṛtīnāṃ svabhāvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.78]
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate |
tadvat prakṛtibhir ddehas tajjātatvān na bādhyate || *
[cf. 1938 ed. 3.4.79]
prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ
pavanadahanatoyaiḥ kīrttitās tās tu tisraḥ |
sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś cet kṣamāvān
śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.80]
śaucam āstikyam abhyāso vedeṣu gurupūjanam |
priyātithitvam ijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.81]
śauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ śāstrabuddhitā |
bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.82]
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgalyaṃ harikeśatā |
priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.83]
madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau |
mahāprasavaśaktiś ca kauveraṃ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.84]
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā |
vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.85]
prāptakārī dṛḍhotthāno dhrtimān smṛtimāñ chuciḥ |
rāgadveṣabhayājñānair vvirjjito yāmyasatvavān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.86]
vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ |
jñānavijñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.87]
saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nibodha me |
aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.4.88]
ekāśinaṃ tvaupadhikam āsuraṃ satvamīdṛśaṃ ||
ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmma vākyatā |
[cf. 1938 ed. 3.4.89]
bhṛśamātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
utsṛṣṭācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.92]
strīlaulupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṅgrahaḥ ||
tīkṣṇam āyāsavakulaṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.4.93]
vihārāhāra capalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
asamvibhāgam alasan duḥśīlamasūcakam |
[cf. 1938 ed. 3.4.90]
laulupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam vidur nnaram ||
[cf. 1938 ed. 3.4.94]
prabuddhakāmām asevī vā jasrāsāhāra eva ca |
amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucyate ||
ṣaḍ ete rājasāḥ kāyās tāmasās tu nibodha me ||
[cf. 1938 ed. 3.4.91]
durmedhastvaṃ mandatā ca svapna maithunanityatā |
nirākaṣṇutā śūcā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.95]
anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ toyakāmatā ||
parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.96]
satvabudhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
priyārthakāmarahitaḥ satva vānaspate sthitaḥ naraḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.97]
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ |
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kriyāṃ cared iti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.98]
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.trailer]
[Adhyāya 5]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of
NAK 5-333, waiting for full critical attention.
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.1]
śukraśoṇitaṅ garbhāsayastham āmaprakṛtivikārasammūrcchito garbha ity
ucyate || tad acetanāvasthitam vāyur vvibhajate teja enam pacati | āpaḥ
kledayati | pṛthivī saṃhanti | ākāśam vivarddhayati | evam vivarddhitaḥ
sa yadā hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhir upetas tadā śarīram iti
saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍ aṅgaṃ śākhāś catvāraḥ | madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ
śira iti ||
[cf. 1938 ed. 3.5.3]
ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ ||
karṇṇanetrabhrū vā ca
sagaṇḍakakṣastanavaṃkṣyaṇavṛṣaṇapārśvasphikjānukurpparavāhuprabhṛtayo
dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ tvacābhihitāḥ kalā dhātavo maladharoś
ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.4]
āśayās tu vātapittaśleṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ garbhāśayo
'ṣṭama iti |
[cf. 1938 ed. 3.5.8]
sārddhatrivyāyāmāny antrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni |
[cf. 1938 ed. 3.5.9]
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi narāṇām vahir
mmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi | dve stanayor aparam
adhastād raktavāhi ca |
[cf. 1938 ed. 3.5.10]
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva hastagrīvāpṛṣṭheṣu |
tatra hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava prarohā
grīvāhṛdayanivandhanīnām meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām nita
mvam ūruvandhotkapiṇdīnāñ ca
[cf. 1938 ed. 3.5.11]
māṃsasirāsnā yvasthidhamannījālāni praty ekaṃ catvāri tāni
maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam idaṃ śarītaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.5.12]
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
[cf. 1938 ed. 3.5.13]
mahatyo māṃsarajjavals catasraḥ peśīnivandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam
ubhayato dve vāhye abhyantare ca dve |
[cf. 1938 ed. 3.5.14]
sapta sīmanyas tatra vibhaktāḥ śirasi pañca jihvāśepasorekaikās tāḥ
parihartavyāḥ śastreṇa |
[cf. 1938 ed. 3.5.15]
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu | etenetarasakthi
vāhu ca vyākhyātau | trikaśirasorekaikaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.5.16]
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv akadaśaikeṣāṃ |
[cf. 1938 ed. 3.5.17]
trīṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti vedavādino 'pabhāṣante | śalyatantreṣu
trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśaty asthiśataṃ śākhāsu | saptadaśottaraṃ
śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhorassu grīvāyāṃ praty ūrddhvan triṣaṣṭhir |*
[cf. 1938 ed. 3.5.18]
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi triṇi tāni pañcadaśa
talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pārṣṇyām ekaṃ jaṅghāyāṃ dve jānuny
ekam ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena
itarasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ gudabhaganitamveṣu
catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad ekasmin tāvantyeva dvitīye
| pṛṣṭhe dvātriṃśad evāṣṭhāvurasi | dve akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava
kaṇṭanāḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy
ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chirasīti |
[cf. 1938 ed. 3.5.19]
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā ||
kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśiraḥ su kapālāni | daśanās tu
rucakāḥ | ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu
valayāni |
[cf. 1938 ed. 3.5.20]
bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣasya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.21]
tasmāc ciravinaṣṭe 'pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 3.5.22]
māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.23]
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
[cf. 1938 ed. 3.5.24]
saṃkhyātās tu dve śate daśottare teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ
koṣṭhe grīvā yāṃty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu pādāṅgulyāṃ trayas
trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥ
saptadaśaikasmin sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhu ca
vyākhyātau || trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya
eva pārśvayoḥ | aṣṭāvūrasi | tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ
hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanibaddhā | dantaparimāṇā dantamūleṣv
ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ | dvau dvauvartmmamaṇḍala yor
nnetrāśritau | gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī
dvāvupariṣṭād bhuvau śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
[cf. 1938 ed. 3.5.26]
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā |
korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī vāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṃkhāvartāḥ |
teṣām aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
kakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam pīṭhagudabhaganitamveṣu
sāmudrāḥ | grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī
saṃjñāḥ | hanvorūbhayatas tu vāyasa tuṇḍāḥ |
kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ | srotaśṛṅgāṭakeṣu
śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.27]
bhavati cātra ||
asnthāṃ tu saṃdhayo hy ete kevalaṃ parikīrtitāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
[cf. 1938 ed. 3.5.28]
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śākhāsu ṣaṭ chatāni | dve śate
triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ
pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca | tāvatya eva talakūrccagulpheṣu
tāvatya eva jaṅghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe |
pañcāśat chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasakthi vahū
vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pārśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi
triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat | eva
navasnāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti | mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.29]
bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān nibodha me |
pratānavanti vṛtāni susirāṇi pṛthūni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.30]
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃdhiṣu cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
[cf. 1938 ed. 3.5.31]
āmapakvāsayānteṣu susirāṇi pṛthūni ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiraś ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.32]
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.33]
eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.34]
na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.35]
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamudvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.36]
pañca peśīśatāni tāsāñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu | koṣṭhe ṣaṣṭhiḥ |
grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ
tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprapede pādopari |
kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare
viṃśatiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa | śatam ekasmin
sakthini bhavantye na itara sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra
sevanyāṃ | apare dve vṛṣaśayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca |
dve basti śirasi | saptodare nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca
pañca dīrghāḥ | pārśvayor daśa | dve vakṣasi | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt
sapta | dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra |
ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | nāsāyāṃ
dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha | karṇṇayor dve |
catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca peśīśatāni puṃsām
bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.5.37]
strīṇāñ caturddaśāsyadhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca pañca
| yauvane tāsāṃ parivṛddhir bhavati | apatyapathe catasras tāsāṃ dve
prasṛte 'bhyantarataḥ | dve mukhāsrite ca | vṛtte dve garbham āśritāḥ |
tisraḥ śukrār bhavaḥ praveśinyaḥ | tisra eva garbhaśayyāyāṃ yatra
garbhas tiṣṭhati |
[cf. 1938 ed. 3.5.39]
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra vibhāgaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.5.42]
bhavati cātra ||
śaṃkhanābhyo kṛtir yonis trir āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.43]
yathā rohitamatsyasya mukham bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbhaśayyām vidur budhā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.44]
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śirasā svabhāvāt prasavam prati ||
[cf. 1938 ed. 3.5.45]
tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||
[cf. 1938 ed. 3.5.46]
tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.47]
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
[cf. 1938 ed. 3.5.48]
tasmāt samastagātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam
apahṛtyāpagāyāṃ | vibaddhaṃ muñjabalvajaiḥ pañjarastham aprakāśe deśe
kothayet | samyak prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ kṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnām anyatamena śanaiḥ
śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva bāhyābhyantarān
aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||*
[cf. 1938 ed. 3.5.49]
ślokau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaś cakṣurbhir eva vā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.50]
śarīre cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || ||
[cf. 1938 ed. 3.5.51]
iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||
[Adhyāya 6]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of
NAK 5-333, waiting for full critical attention.
athātaḥ pratyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.1]
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti | tad
yathā | māṃsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi, asthimarmmāṇi |
sandhimarmmāṇi | na khalu māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni
marmmāṇi bhavanti || yasmān nopalabhyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.3]
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirāmarmmāṇi | saptāviṃśatiḥ
snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi | viṃśatiḥ sandhimarmmāṇīti | tad
etat saptottaram marmmaśataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.4]
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti | etenetarasakthi bāhū ca
vyākhyātau ca bhavataḥ | udarorasor ddvādaśa | caturddaśa pṛṣṭhe |
grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
[cf. 1938 ed. 3.6.5]
tatra sakthimarmmāṇi |
kṣipratalahṛdayakurccakūrccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi
ciṭipañ ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu marmmāṇy
anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnābhir hṛdayaṃ stanamūle stanalohite
apālāye apastambhe ceti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu | kaṭīkataruṇa |
kukundaranitambe pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ceti || jatruṇa
ūrdhvaṃ catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | dve
phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv utkṣepau | ekā
sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri śṛṅgāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.6]
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi | nīladhamanī
| mātṛkā sirāḥ
śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇy
ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ | kūrccaśirobastikukṣāṇy
ansavidhurotkṣepāḥ snāyumarmmāṇi | kaṭīkataruṇanitambānsaphalakaśaṃkhāny
asthimarmmāṇi |
jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāś ceti
| sandhimarmmāṇi ||
[cf. 1938 ed. 3.6.7]
tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti || tad yathā |
sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni |
vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharāṇy
ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi
| catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.8]
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
[cf. 1938 ed. 3.6.9]
vakṣomarmmāṇi sīmantās talaḥ kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
[cf. 1938 ed. 3.6.10]
nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva,
viśalyaghnāni nirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 3.6.11]
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||
[cf. 1938 ed. 3.6.12]
ansānsaphalakāpāṅge, nīle manye
phaṇe tathā |
vaikalyakaraṇāny āhu,r āvarttau
dvau tathaiva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.6.13]
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃsi ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
[cf. 1938 ed. 3.6.14]
marmmāṇi nāma māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ | teṣu svabhāvata eva
prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās tāṃs tān bhāvān āpadyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.15]
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agniguṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti
| viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramukhāvaruddho yāvad atra vāyus tiṣṭhati
tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu śalye | marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati
| tasmāt saśalyo jīvaty uddhṛtaśalyo mriyate | vaikalyakarāṇi | saumyāni
| somo hi śaityāt sthiratvāc ca prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi |
agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñcabhautikīñ ca rujām
apare tv āhuḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.16]
kecid āhur mmāṃsādīnāṃ samastānāṃ samṛddhānāñ ca samavāyāt |
sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca samavāyakālāntaraprāṇaharāṇi |
dvihīnānāṃ tu viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi |
ekasminn eva rujākarāṇīti || yataś caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu
śoṇitāgamanam bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.6.17]
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre,
prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhī,
santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.18]
tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti |
vivarddhamānas tu sa mātariśvā rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
[cf. 1938 ed. 3.6.19]
rujābhibhūtas tu tataḥ śarīraṃ,
pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
[cf. 1938 ed. 3.6.20]
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.21]
tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati |
kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca
vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ vedanāñ janayaṃti | vaikalyakaraṃ
kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti rujākaraṃ cālpavedanāṃ karoti
|
[cf. 1938 ed. 3.6.22]
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti |
kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi kadācid āśu
mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni mārayanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.23]
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma ... madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye
pādatalasya talahṛdayan nāma marmma tatra rujāyām maraṇaṃ |
kṣipratyopariṣṭād aṅgulam ubhayataḥ kūrcco
nāma | ...ṇavepane
bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro nāma tatra rujāśophau bhavataḥ
|| pādajaṅghayos tu sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā ca kuṇatā vā... pārṣṇim prati jaṅghāmadhyendrabastir
nnāma marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇaṃ | jaṅghorvvoḥ sandhāne jānur
nnāma tatra khañjatā bhavati | jānos tryaṅgulād
ūrddhva...ṇir
nnāma marmma tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrūmadhye ūrvvī
nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ | ūrvvyās tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa...le lohitākṣan nāma marmma tatra
śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan
nāma marmma tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca bhavati | evam etāny ekādaśa
sakthimarmmāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ ||
viśeṣatas tu yāni sakthini gulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipāni tāni bāhau
maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca pādajaṅghayos tu
sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau
maṇibandho nāma marmma | yathā ca jaṅghorvvoḥ sandhāne jānu nāma marmma
| evaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma | yathā ca
vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma | evam akṣakakṣayor
mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu ta evopadravā bhavanti |
viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | kurppare pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ
kakṣadhare ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi vyākhyātāni
bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.24]
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
vātavarcconiḥsaraṇī sthūlāntrapratibaddham mahāgudo nāma | tatra sadyo
maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor bastir
nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrāpy ubhayato
viddhe maraṇam ekato bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu
yatnenopakrānto rohati || pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir
nnāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor mmadhyam adhiṣṭhāyorasi
āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma marmma tatrāpi
sadyo maraṇaṃ | stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle nāma
marmaṇī | tatra kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ | stanacūcukayor ūrddhve
stanarohite nāma marmmaṇī | tatra raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām
maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adhastāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau nāma
marmmaṇī | tatra pūyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ | ubhayatroraso nāḍyo
vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra vātapūrṇṇakoṣṭhatayā
kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny udarorasor dvādaśa marmmāṇi
vyākhyātāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.25]
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pṛṣṭhavaṃśam
ubhayataḥ pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī | tatra
śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor
jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare nāma marmmaṇī |
tatra sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati |
śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pārśvāntaraprativahe nitambe nāma
marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbbalyam maraṇañ ca |
adhaḥpārśvāntarapratibaddhe jaghanapārśvamadhye tiryag ūrddhvajaghanāt
pārśvasandhī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate |
stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra
śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam
ubhayataḥ | trikasaṃbandhe 'nsaphale nāma marmmaṇī | tatra bāhuś
cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye 'ṃśapīṭhaskandhasaṃdhāne krakanyāse
nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā bhavati | evam
etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.26]
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve ca
manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam arasagrāhitā ca
bhavati | grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī | tatra
sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra calaśīrṣatā
maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure nāma marmmaṇī | tatra
bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam ubhayataḥ srotomārggapratibaddhe 'bhyantarataḥ
phaṇe nāma marmmaṇī | tatra gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ
pucchāntayor adhaḥ | netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī |
tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoḥ pucchayor upary anukarṇṇalalāṭo
śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | bhruvor antare upari
nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī | tatrāpy āndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā |
āvarttaśaṃkhayor upari keśānte utkṣepau nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ
pākāt patitaśalyo vā jīve noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir
nnāma marmma | tatrotkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā
nāma marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ maraṇaṃ |
ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ srotaḥ
sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo maraṇaṃ |
mastakābhyantaram upariṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir
nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni
saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.27]
bhavanti cātra ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā
stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ saha
kurpparābhyāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.28]
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri pañca ca gale daśa yāni
ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi parivartti tato
gulārddhaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.29]
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānām ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg alpam
eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu, nāleṣu vṛttamathiteṣu yathotpalāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.31]
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca karoti
vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathanād iva
paṅkajāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.32]
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā na
bhavanti marttyāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.33]
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti vikalatvam
asaṃśayaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś ca
śarīradeśaiḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.34]
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā vividhāḥ
prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ, santi
bhūtātmanā saha ||
[cf. 1938 ed. 3.6.35]
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.36]
rujaḥ sutīvrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
hate kālāntare cāpi, dhruvo
dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.37]
tato dhātukṣayāj jantur vvedanābhiś ca naśyati |
hate vaikalyajanake, kevalaṃ
vaidyanaipuṇāt ||
[cf. 1938 ed. 3.6.38]
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.39]
rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||
[cf. 1938 ed. 3.6.40]
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.41]
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.42]
marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ ||
||
[cf. 1938 ed. 3.6.43]
iti śārīre ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||
[cf. 1938 ed. SS.3.6.trailer]
[Adhyāya 7]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of
NAK 5-333, waiting for full critical attention.
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.1]
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva jalaharaṇībhiḥ
| kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate cākuñcanaprasāraṇābhir vviśeṣair
ddrumapatrasevanīnām iva tāsām pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ
prasaranty ūrdhvam adhas tiryak ca ||
[cf. 1938 ed. 3.7.3]
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi baddhās tāḥ pratanvanti samantataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.4]
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa pittavahāḥ |
daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ
vātasthānaga tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty eva pittavahāḥ
pittasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ | kaphavahāś ca kaphasthāne |
evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.7.6]
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ sirā bhavanti |
etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ
gudameḍhrasaṃśritāḥ śroṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe tāvantya
evodare daśa vakṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat tāsām aṣṭau
jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś catasraḥ | netrayoḥ ṣaṭ
lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve śaṃkhayoḥ | tisraḥ śirasītyevam
etat pañcasaptatiśataṃ | vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva
vibhāgaḥ śeṣāṇām evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.7.7]
bhavanti cātra ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8]
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8.0]
kriyānām apratighātam amohaṃ buddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi sirāḥ pavanasvaścaran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8.1]
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.9]
yadā tvakupitam pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||
[3.7.9.add]
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi pittam atmasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.10]
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.11]
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃprapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.11.1]
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi valāsa svasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.12]
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.13]
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.13.1]
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
karoty anyān guṇāṃś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.14]
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.15]
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.15.1]
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.16]
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.17]
tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
...
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.18]
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |
[cf. 1938 ed. 3.7.19]
śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.7.21]
vaikalyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam bhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.7.19cd]
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā tvekā
tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣa saṃjñakā tās tv
avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ
ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve
vaṃkṣaṇaciṭipayor evaṃ kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve
tāsām ekaika ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet |
caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī saṃjñe
ūrddhvagāminye dve pariharet | tāvantya evodare tāsāṃ meḍhropari
romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃd vakṣasi tāsāṃ
caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśrite tu dve dve pariharet |
stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve cāpālāpe stambheṣv ity e
va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti
catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ tāsām aṣṭau
catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya eva vidhurayoḥ
hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet
| ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ |
catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare tāsām eva ca
tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsām ekaikām apāṅgayoḥ
pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ pariharet |
āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pañ ca pañca
| tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva tāsāṃ
śaṃkhasandhigatām ekaikām pariharet | dvādaśamūrddhani tāsām utkṣepayoḥ
| dve dve sīma manteṣv ekaikām adhipatau parihared iti ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22]
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22.add1]
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāś ca yāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22.add2]
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ bhavet |
[cf. 1938 ed. 3.7.22.add3]
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
[cf. 1938 ed. SS.3.7.23]
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
[Adhyāya 8]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of
NAK 5-333, waiting for full critical attention..
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.1]
tatra
bālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
sirānavyadhyāḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā
bhavati | raktapittino raktātyayād vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu
garbbhaśoṣapatanahīnāṅgānāyuṣkatā vā garbbhasya ||
[cf. 1938 ed. 3.8.3]
bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ |
vyādher vvivṛddhir mṛtyur vvā sirāvedhena sambhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.3a]
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛṣṭāś cāyantritāyantritā notthitā iti ||
[cf. 1938 ed. 3.8.3b]
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu cānyeṣu
cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadhayet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.4]
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ
[cf. 1938 ed. 3.8.5]
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ
bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upasthāpyāsīnaṃ sthitam vā
prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena
yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya
vidhivacchastramādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
[cf. 1938 ed. 3.8.6]
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca durddine |
sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
[cf. 1938 ed. 3.8.7]
tatra vyadhyasirāṃ puruṣaṃ pratyād ity amukhamarannimātrocchrite
niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor nniveśya kurpparasandhidvayaṃ
hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm anyayoḥ sthāpayitvā
yantraśāṭakena parikṣipya grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa
vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā sirotthāpanārtham
asṛksrāvaṇārthañ ca yantram pramāṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ
vāyunā pūrayet | uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ |
sthitasakthim īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayitvā vyadhapradeśasyopari
samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet | upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane
sthāpayitvā hastasirāṃ vidhyet |
gṛdhrasīviśvacyorākuñcitajānukurpparasya
śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya udarorasau prasārito rasaḥ
sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya pārśvayoḥ |
avanamitameḍhrasya meḍhraṃ | unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām |
ativyātānānanasya tāluni dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyāṃś ca
sirotthāpanahetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyād
iti |
[cf. 1938 ed. 3.8.8]
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād vrīhimātram vā |
ato nyathārddhayavamātram asthnām upari kuṭhārikayā ||
[cf. 1938 ed. 3.8.9]
bhavaṃti cātra || vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale |
hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.10]
dviprakārapramathitadhārayā yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā tiṣṭhec ca
suviddhāntāṃ vinirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.11]
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu
duṣṭam agre pravarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.8.12]
kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe visrāvyāt
tūttare 'hani vāyunaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.14]
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ kuryāc cheṣaṃ
saṃśamanair jjayet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.15]
tatra
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu
rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet |
ślīpadeṣu yathoktaṃ kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu sakthisaṃsritāṃ |
gulphasandher upari caturaṅgule apacyāmindrabaster adhastād dvyaṅgule |
jānusandher upari caturaṅgule gṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe
śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye |
etenetarasakthibāhūvyākhyātau || viśeṣatas tu
vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva
dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti |
gṛdhrasyāmiva vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām
vidradhau pārśvaśūle ca | etām eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve
bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke vadanty aṃsamadhye
trikasandhimadhyagatān tṛtīyake | skandhasandhigatānām
anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake | hanusandhimadhyagatām apasmāre |
śaṃkhasandhigatānām unmāde | jihvārogedī 3ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu
dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt karṇṇaśūle
tadroge ca | gandhāghrāṇe nāsārogeṣu nāsāgre | timirākṣipākaprabhṛtiṣv
akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṅgī vā | etām eva
śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
[cf. 1938 ed. 3.8.17]
tatra durvviddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā aprasrutānutīrṇṇā
anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā
śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā vidrutā dhenukā punaḥ punarvviddhā
marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ duṣṭavyadhyā
bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.8.18]
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra rujā śophau
bhavataḥ | sā durvviddhā nāma | pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam
praviśatyatipravṛttirvvā bhavati sātividdhā nāma kuñcitāyām apyevaṃ |
kuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma
anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabhayāsmamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā aprasrūtā
nāma tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma
alparaktasrāvinyanteviddhā nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā nāma |
caturthabhāgamāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitākūṇitā nāma |
dutthānabandhodveṣiṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā vepitā nāma |
anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśoṇitā
kriyāsaṅgrahakarī śastrahatā nāma |
tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā
hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anavasthitaviddhā vidrutā nāma |
vyadhapradeśasya bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā
raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā
sirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam maraṇam vā
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.8.19]
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti calāhyetāḥ svabhāvataḥ | matsyavat
parivarttante tasmād yatnena tāḍayet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.20]
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti vyāpadastv etā bahavaś
cāpy upadravāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.21]
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair api | yāṃty āśu vyādhayaḥ
śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||
[cf. 1938 ed. 3.8.22]
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak praṇihitā
bastiḥ kāyacikitsite ||
[cf. 1938 ed. 3.8.23]
tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ
pariharttavyāni ||
krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanānisthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇānyācalalābhātmāsameke
manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.24]
bhavati cātra ||
sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ
kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.25]
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ||
[cf. 1938 ed. SS.3.8.trailer]
[Adhyāya 9]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of
NAK 5-333, waiting for full critical attention.
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.9.1]
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ | tatra kecid
āhur ācāryāḥ sirādhamanīsrotasām avibhāgaḥ sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ
srotānsi ceti | tat tu na samyag atrocyate | anyā eva hi dhamanyaḥ
srotānsi sirāśceti | kasmād | vyañjanānyatvāt mūlasanniyamāt
karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu parasparapratānasannikarṣāt
sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga iva
karmmasu bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.9.3]
tāsāṃ khalu nābhiprabhavāṇām ūrddhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasras
tiryaggāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.9.4]
ūrddhvagāḥ khalu śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa prakṣita jṛmbhita hasita kathita ruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ śarīran
dhārayanti | tās tu hṛdayam abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās
triṃśat tāsāṃ tu vātapittaśleṣmaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa |
śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛhṇīte | dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ
ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapiti dvābhyāṃ pratibudhyate | dve
asravāhinyo dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśritā eva | śukraṃ
narasya stanayor abhivahatas tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ |
etābhir ūrddhvan nābher udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣabāhavo
dhāryante yāpyante ||
[cf. 1938 ed. 3.9.5]
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādhā bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādhā bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
[cf. 1938 ed. 3.9.11]
adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu pittāśayam
abhiprapannās tatrastham annapānarasam abhipakvam auṣṇād vivecayantyo
'bhivahantyas tarpayanti ūrddhvagānān tiryaggānāñ ca rasasthānāñ
cābhipūrayanti | tatra mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayaṃty
āmapakvāśayāntare tridhā tridhā prajāyante tāṃs triśat | tāsān tu
vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa | dve annavāhinyau |
antrāśrite toyavahe dve dve mūtrabastim abhiprapanne |
śukraprādurbbhāvāya ca dve | evaṃ raktam abhivahate | nārīṇām
ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥsarataḥ sthūlāntrapratibaddhe dve | aṣṭāv
anyas tiryaggās tāḥ svedam arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃvibhāgā
vyākhyātāḥ | tābhir adho nābheḥ
pakvāśayaikaṭīmūtrabastigudameḍhrasakthīni dhāryante |
[cf. 1938 ed. 3.9.7]
bhavati cātra ||
adhogamās tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ |
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.9.8]
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca bhidyante | tās tv
asaṃkhyeyā | tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddham ātatañ ca | tāsāñ
ca mukhāni romakūpapratibaddhāni yaiḥ sveda prasravati rasaś
cābhisantarppayati antar bbahiś ca | tābhir eva
cābhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram abhiprapadyante
tvaci vipakvāni | tābhir eva ca sparśaṃ śubham aśubham vā gṛhṇīte | tāś
catasro dhamanyaḥ sarvvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.9.9]
bhavataś cātra ślokau ||
dhamanyaḥ sarvva evaitāḥ pratibaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahantīndriyagocare ||*
[cf. 1938 ed. 3.9.9.add]
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca |
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
[cf. 1938 ed. 3.9.10]
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tāni tu
prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv
adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | teṣāṃ prāṇavahe dve, tayor* mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś ca dhamanyas |
tatra viddhasya krośana vinamana bhramaṇāni saṃjñānāśo
maraṇañ ca | udakavahe dve tayor mmūlam dvayaṃ āmāśayo 'nnavāhinyaś ca
dhamanyaḥ | tatra viddhasya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ talliṅgaś ca |
raktavahe dve tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau | tatra viddhasya śyāvāṅgatā
jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ śoṇitābhigamanañ ca | māṃsavahe dve tayor mmūlaṃ
snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas | tatra viddhasya śvayathur mmāṃsaśoṣaḥ
sirāgranthayo mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ kaṭīvṛkkau ca |
tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś ca | mūtravahe dve
tayor mmūlaṃ bastimeḍhrañ ca | tatra viddhasyānaddhabastitā
mūtranirodhastabdhameḍhratā ca | purīṣavahe dve tayor mmūlam pakvāśayo
gudaś ca | tatra viddhasyānāho durggandhatā grathitāntratā ca |
śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaibyaṃ
cirād vā prasekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedād
rujāprādurbbhāvo maraṇañ ca |*
srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ tu
kṣatavidhānenopakramed iti |
[cf. 1938 ed. 3.9.12]
ślokau ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
[13.add1]
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ |
pūjārho bhiṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mataṃ ||
[13.add2]
iti dhamanīvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ ||
[cf. 1938 ed. SS.3.9.trailer]
[Adhyāya 10]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of
NAK 5-333, waiting for full critical attention.
|| athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.1]
tatra garbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi sennityaṃ
hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca
bhavitavyaṃ | malinavikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet |
durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin
nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyāsakarāṃś ca
bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca pariharet | udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam
paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnanopayuñjīta yāni ca garbham
vyāpādayanti | na ca tailābhyaṅgotsādanādīni niseveta | na cāyāsayec
charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ
nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt | hṛdyaṃ
dravamadhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet
sāmānyam etad ā prasavakālāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.3]
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu
madhuraśītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo navanītam
āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe
svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣamātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet |
saptame pṛthak parṇyādisiddham evam āpyāyyate garbhaḥ | aṣṭame khalv
enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu
tailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartham
anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet |
anulome hi vāyau sukham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti | ata
ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā prasavakālāt
| evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravā prasūyate |
[cf. 1938 ed. 3.10.4]
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau |
tatreṣṭāgāraṃ brāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktakṛṣṇeṣu
bhūmipradeśeṣu | vilvanyagrodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat mayañ ca
paryavanaddhaṃ samupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram udagdvāram
vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasampannam vidheyaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.10.5]
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ pratisamantād vedanā bhavati |
mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā
[cf. 1938 ed. 3.10.7]
prajāyiṣyamāṇāṃ tusvabhyaktām uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ
kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni
kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinīmuttānām aśaṅkanīyās
tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ | vrajananakuśalāḥ kalpitanakhyaḥ
paricareyuriti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.8]
athāsyā viśikhāntaram anulomāyām anusukham abhyañjyāt | brūyāc cainām
etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ | anāgatā
svāviṣu pravāhamāṇāḥ | badhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhābhighātinaṃ
kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā janayati |tasmād anāgatāvī na
pravāheta | sraste tu kukṣau vimukte garbhanāḍī pravandhe samūle
śroṇīvaṃkṣaṇabastiśiraḥ supravāheta śanaiḥ śanais tato garbhayonimukhaṃ
prapannagāḍhataram āviśalyabhāvāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.9]
tatra pratilomam anupānaṃ pāyayet śosayet |
[cf. 1938 ed. 3.10.10]
jātasyolbaṃ viśodhyāsyaṃ saindhavasarppiṣāṣṭāṅgulāvaśeṣāṃ nāḍīm
baddhayitvā kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇābaddhya kumārasya grīvāyām
vadhnīyāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.12]
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmmaṇi
madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇamaṅgulyā nāsikayā lehayet
| sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pipalyādi kaṣāyam anupānam
pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn trirātram pañcarātram vā || ata
ūrddhvaṃ snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.13]
prāyaś cainām prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet krodhāyāsamaithunādīṃś ca
pariharet ||
[cf. 1938 ed. 3.10.18]
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved dhātvapakarṣarṇāt ||
[cf. 1938 ed. 3.10.19]
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 3.10.20]
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛśet
kaṭukā lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvā kuṭatailair yonim
udrūpayet | lāṅgalakīmūlakalkena vāsyāḥ pāṇipādatalam ālimpet |
kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet |
śālimūlakalkam vā 'pi ppalyādikalkam vā madyena |
siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet |
etaiṣveva ca siddhena siddhārthakatailenottaracūrṇṇabastiś cāsyai dadyāt
| hastena cāpaharet |
[cf. 1938 ed. 3.10.21]
prajātāyās tu bastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ karoti sa
makkalaḥ | tatra yavakṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena pāyayet ||
lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka
trijātakakustumburumiśram vā khādayet | pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ
bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
[cf. 1938 ed. 3.10.22]
atha bālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsās tṛtāyāṃ śāyayīta |
nimba pīlu paruṣaka śākhābhiś cainaṃ
parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ
rakṣoghnair dhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsv avasujet |
tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret | adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet |
vraṇitopāsanīyañ cāvekṣyeta
[cf. 1938 ed. 3.10.23]
tato daśamyāṃ mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācakapūrvvakaṃ nāma
kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ nakṣatran nāma vā |
[cf. 1938 ed. 3.10.24]
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūlām vayaḥsthāmam
avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām avyasanaṃ
nījīvavatsāṃvatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato bhūyiṣṭaiś ca guṇair
anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya | tatrātikṛṣātisthūlāninditā
vyādhitāś ca vyākhyātās tāviṣamadhātutvād rogān āpādayanti bālasya
viśeṣataḥ | ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ
cchādayitvā maraṇam āpādayanti | atha praśastāṃ śirasnātā mahadvāsasām
udaṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena
mantreṇābhimantrya ||
[cf. 1938 ed. 3.10.25]
catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |
santu te śubhage nityaṃ bālasyānuvalapradāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.26]
piben bālo 'mṛtarasaṃ payas tava śubhānane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.27]
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ
yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyāka
rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt | atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta tac cec chītalam amalaṃ
tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchaty aphenilaṃ matraṇḍulaṃ na
plavate sīdati vā tac chuddham iti vindyāt | tena kumārasyārogyaṃ
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.31]
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.32]
duṣṭaṃ prāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādur bhavanti | teṣu ca
yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam auṣadham mātrayā kṣīrasya kṣīrasarppiḥ
saṃyuktaṃ vidadhyāt | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād asya kalkī kṛtaṃ |
dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣāyādīnām ātmany eva na dhātryāḥ
||
[cf. 1938 ed. 3.10.37]
bhavati cātra||
bālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayor hitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.44]
kṣīrāhārasya siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ
sarppiḥ pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacātriphalāsiddhaṃ |
annād asya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ
tena kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.10.45]
bālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā vā na
prabodhayed vitrāsabhayāt | sahasā nāhared utkṣiped vātābhighātabhayān
nopaveśayet kauvjabhayān nityaṃ cainam anuvartteta priyahitair eva m
abhihitamanādyamapyabhivarddhate nityamudagrasatvasampannastv arogo
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.46]
bhavati cātra ||
nāśucau visṛjed bālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu vā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.47]
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |
dadyād astanyam aprāptau bālebhyo vīkṣya mātrayā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.48]
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhitaṃ
[cf. 1938 ed. 3.10.49]
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayā grahopasarggebhyo
rakṣyā bālā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.50]
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati ||
nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān khādati kūjati
jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati
sandaṣṭauṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti durvvalomnāṅgo
yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ
uktaṃ | vistareṇotta re vakṣyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.51]
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grāhayet |
[cf. 1938 ed. 3.10.52]
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen
mitradharmmārthakāmaprajāḥ prāpsyāmīti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.53]
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
[cf. 1938 ed. 3.10.54]
jāto vā na ciraṃ jīved vā durbalendriyaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.55]
tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbhaḥ |
garbbhāśayaśroṇīvaṃkṣaṇabastiśūlāni bhavanti | raktadarśanañ ca | tāsām
pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca | alpālpasyandate
kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne savātapārśvaśūlānāha
mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ cotkrāmati garbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ
kriyāḥ | vedanāyāṃ mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ |
kṣaudraśarkarāmiśram pāyayet | mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe
hiṅgusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt
kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa
yathālābhaṃnyagrodhāditvakprabālakalkan vā pāyayet | utpalādikalkaṃ vā
kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā śṛtena payasā,
udumbaraphalaudakakandakvāthena vā śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ;
nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet |
athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ
pāyayet, tad evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā
| bṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā | etenopavarttate
rujasu garbhaś cāpy āyyate ||*
[cf. 1938 ed. 3.10.57.1]
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ
[cf. 1938 ed. 3.10.58]
madhukaṃ śālibījañ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
[cf. 1938 ed. 3.10.59]
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā śārivā rāsnā padmam madhukam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.10.60]
vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṅgātvaco ghṛtaṃ |
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.61]
śṛṅgāṭakamvisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā |
vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.62]
kapitthavilvavṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
[cf. 1938 ed. 3.10.63]
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu śritaśītam praśasyate ||
[cf. 1938 ed. 3.10.64]
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.65]
vyavasthite ca garbhe gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet |
atīte lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmet
yāvanto māsā garbhasya tāvantyahāni vastyudaraśūle purāṇaguḍan
dīpanīyasaṃyuktam pāyayed ariṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā
vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ sotikālam avatiṣṭhamāno
vyāpadyate | tāṃ mṛdunā snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ
cālpasnehām prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhānyam
udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam upasevet | vātābhipanna
eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ
vṛṃhaṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ
vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid
yadṛcchayopaśāntan naigameṣā pahṛtam iti vadanti | tam eva kadācit
pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat
pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrddhvam
prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.10.57.2]
atha garbbhiṇī vyādhyutpannāvātyayec charddayen madhurāmlenānnopahitena
| anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu vidadhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc
ca mṛduvīryaṅ garbbhāviruddhāṃś ca kriyāyogān vidadhīta iti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.67]
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.10.68]
arkkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.69]
catvāro 'bhihitāḥ prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur medhā balārogyakarāḥ śubhā iti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70]
iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo 'dhyāyaḥ || o ||
bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbhasaṅkramaṇan tathā |
garbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70.1]
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyā pūryate daśa ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70.2]
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ ||