This is an old revision of the document!
<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?>
MS Lahore PUL Woolner 7082
Published in by in .
- The Woolner Library
- Punjab
University Library
- Lahore, Pakistan
- Known as: 7082.
- Siglum: L
[description of manuscript]
More ▾
| Title |
Suśrutasaṃhitā |
| Author |
Suśruta |
| Physical description |
| Language/Script |
Sanskrit in Grantha
script|
|
| Format |
pothi |
| Material |
palm-leaf |
| History |
| Date of production |
|
| Place of origin |
|
(From digital_image 1r)
L⸤oṃ namo dhanvantaraye namaḥ |
athātas sarvabhūtañ cintāśārīram_ vyākhyāsyāmaḥ
|
athovāca bhaga⸤vān dhanvantaritaḥ |
atha khalv avarma sa suśruta sarvabhūtānāṃ
kāriṇam | akāraṇaṃ | sa⸤tvarajastamolakṣacṇam
| ṣṭarūpam akhilasya jagatas saṃbhavihectur avyaktan
nāma | ta⸤d ekam anekeṣāṃ | ckṣetrajñānām
adhiṣṭhānam samudra ivaudackānām bhāvānām
⸤tasmād avyaktān mahcān ut_padyate | talliṃga
etal liṃgāc caṃ mahactas tallakṣaṇa evā⸤haṃkāra ut_padyate | sa
trividhaḥ vaikārikastaijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikāL⸤d ahaṃkārāt
tallakṣaṇāny evaikādeśendriyāṇy ut_padyante | tathyad
yathā | śrotra⸤tvacakṣujihvāghrāṇavāghghastopasthapāyupādamanāṃsi tatra |
pūrvāṇi | pañca bu⸤ddhīndriyāṇi | itarāṇi cpañca karmmondriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | cbhūtādes
tallakṣaṇ⸤āny evaā | pañcatanmāctrāṇy ut_padyante | tad yathā | śabdatanmāctraṃ |
sparśśatanmātra⸤m | rūpatanmātram_ rasactanmātram | gandhatanmātram | iti bhūtāni te sas tadviśeṣāś śabdaspa⸤rśarūparasagandhāḥ | evavm etāni tatvāni
caturviṃśatir vyākhyātāni |
tatra buddhīndriyāL⸤ṇāṃ | śabdādayo viṣayoḥ | karmmendriyāṇāṃ
yathāsaṃkhyaṃ vacanādānānandavisargavicā⸤raṇāni |
arvavyakta mahcānahaṃkārāḥ | pañcatanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ śeṣā⸤ṣ ṣoḍaśa vikārāḥ |
ctatra sarva evācetana vargaḥ | puruṣaḥ pacñcaviṃśatikañ ceta⸤yitā so vikāry akācraṇasaṃyuktas saty apy acaitanye pradhācne |
puruṣasya ⸤kaivalyārtthāṃ pravṛttim upadiśanti |
kṣīrādīñ cātra hetūn udāharanti |
cata ūrddhvaṃ prakṛti⸤puruṣayos
sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ | tad yathā | ubhāv apy anādī |
ubhāv apy aLliṃgau | ubhāv apy
anantau | ubhāv api nityau | ubhau ca sarvagatāv iti | ekā tu prakṛtir acetanā tri⸤guṇā bījadharmaṇī | amaddhyasthadharmmaṇī ceti - bahavas tu
puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇāḥ | abī⸤jadharmmiṇīḥ |
aprasavadharmmicṇaḥ |
maddhyasthāś ceti |
tatra kāraṇānurūcpaṃ kāryyam iti kṛtvā ⸤sarva
evaite viśeṣcāḥ | satvarajastamomayā bhavantī |
tadvyañjanactvāt taj janmatvāc ca tat⸤guṇā
eva puruṣā bhacvantī|ty eke bhāṣante |
vaitadike tu
svacbhāvaṃ īśvaraḥ kā⸤lo yadracchā niyatis
tathā |
pariṇāṃ iti prāhuḥ prakṛtim_ pṛthudarśinaḥ |
tamomayāni bhūtāni tat_L⸤guṇāny eva lakṣayet |
taiś ca tallakṣaṇāḥ | kṛsnā bhūtagrāmāḥ prajajñire |
tasyopayogo bhihi⸤taś cikit_sām prati
sarvadā
bhūtebhyo hi parā cintā yasmāt_ nāsti cikitsite ||
yato hitan tat sam_⸤bhavadravyasamūho
bhūtādir iti c imāni
bhautikāni cendriyāṇy āyurvecdadvido ubadanti | tathā |
⸤indriyārtthāṃś ca |
bhak | indriyeṇendiyartthaṃ tu svaṃ svaṃ
gṛhṇāti mcānavaḥ |
niyatan tulya⸤yonitvāt_ nānyenānyacm iti
sthitiḥ |
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyattcnte | sarvagatāḥ kṣetrajñ⸤āḥ nityāś ca |
asarvagateṣu kṣetrajñeṣu anityeṣu puruṣasaṃkhyātiprakārān hetūn
udāL⸤harantī |
āyurvedasiddhāntāḥ asarvagatā kṣetrajñā anityāś ca
tiryagyonimānuṣadeveṣu ⸤sañcaranti |
dharmmādharmanimittam_ ete numānagrāhyāḥ | paramasūkṣmāś
cetanāvantaś ca śo⸤ṇitanetasāṃ sannipcādeṣu
abhivyañjyante | yato bhihitam_ pañcamachābhūtaśarīrasamavā⸤yaḥ | puruṣa iti | sa khaclv eṣa karmmapuruṣaś cikitsā|yām adhickṛtaḥ
tasya sukhaduḥ⸤kham icchādveṣau
prayactnaḥ prāṇāpānāv unmeṣanimeṣau buddhir manas
saṃkalpo vi⸤cāraṇā | smṛtir vijñānam_ ddhyavasāyo
viṣayopalabdhiś ca tu dha guṇāḥ
sātvikāL⸤s tu ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā
satyadharmāv āstikyam_ jñānaṃ vijñānaṃ buddhir mme⸤vā
dhṛti nabhiṣagaś ceti rājasās tu duḥkhabahulatāṭanataraduśśīlatvam
akāruṇyam ānṛtikatvam a⸤haṃkāro sam_bhamānacharṣa krodha kāmāś ca bhavanti | tāmasās
tu vicṣāditvaṃ nāstikyam_ dha⸤rmmaśīlatat
buddhinicrodho jñānan durmmedhatvam akarmmaśīlatā
cnidrālutvañ ceti
⸤āntarikṣāstu śacbdaś śabdendriyam |
sarvajidrasamūhe ra viviktactā ca | vāyavyās tu ⸤sparśa sparśendriyam sarvaceṣṭāsamūhaḥ |
sarvaśarīraspandanam laghutā ca | taijasās tu | rūL⸤paṃ rūpendriyam_
saṃ
varṇasamūho drājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyam_ pīvyañ ca |
āpyā⸤s tu raso rasanendriyam_ csarvadravasamūhaś śaityam_ sneho tretaś ca pārtthivās
tu gandho ⸤gandhendriyam_ sarvamūrtisacmūho
gurutā ceti |
tatra satvabahulam āckāśam_ rajoba⸤hulo vāyuḥ satvaracjobahulāgniḥ
sattvatamobahulā ācpaḥ tamobahulā ⸤pṛthiviti |
anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇy etāni
nirddiśet |
sve ⸤sve dravyeṣu sarveṣām_
vyaktalakṣaṇam iṣyate |
aṣṭau prakṛtiya proktaḥ vikārāṣ ṣoḍaLśaiva tu | kṣetrajñas tu
samāsena paratantrasvatantrataḥ ||
iti dhanvantaritaḥ | sauśruta⸤śārīre
prathamo dhycāyaḥ ||
(From digital_image 5r2b)
(From digital_image 5r2b)
vāta pitta śleṣma e kuṇapa granthi pūya kṣīṇa⸤ purīṣa retāṃsi pracjotpādaneṣv asamanyāni bhavanti |
tecṣu doṣanimitt⸤āni
svarṇavedanābhicr vijñeyāni |
kuṇapagandhyanalpam_ raktecna granthibhūtam_ śleṣma⸤vātābhyāṃ pūtipūyācbham_ pittaśoṇitābhyām_
kṣīṇaṃ prāg uktacm_ puriṣagandhi sannip⸤āteneti | teṣu kuṇapa gandhi pūya retāṃsi kṛcchrasāddhyāni puriṣaretas tv asāddhyam iti |
L⸤ārttavam iti
tribhir ddoṣaiś śoṇitacaturtthair ddvandvais samastaiś copasṛṣṭabījam_
bī⸤jam bhavati | tad api docṣavarṇavedanābhir vijñeyam teṣu kuṇapagrandhi pūya prakāśaṃ
kṛcchrasā⸤ddhyaṃ puriṣārttavam acsāddhyaṃ
bhakā
|
teṣv ādyāñ cchukradoṣāṃcs trīṃ snehanasvedā⸤dibhir jjayet |
kriycāviśeṣair mmatimān tathaivottaracvastibhiḥ |
kuṇapā⸤khye pibet sarppis sāclasārādisādhitam
granthibhūte śmaābhis siddham cpālāśair vāpi
⸤bhasmabhiḥ |
snehādiś ca kamaḥ kāryyaḥa pañcasv eteṣu jānatā
|
vidhim uttaravastyuktaṃ kuryāL⸤d ārtavaśuddhaye
|
kuryyāt kalpān picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni
ca |
durgandhe pūti⸤saṃkāśe majjobhe cvā śoṇite |
pibet_ bhadraśrīyakvāthañ candanam_ kvātham eva
vā |
⸤granthibhūte pibet_ pācṭhā vṛkṣakaṃ kaṭubhis
tribhiḥ |
evam_ duṣṭaśukaś śucddhārttavām
ṛtau prathama ⸤divasāt_
prabhṛti brahmaccāriṇīm_ snānānulepanālaṃkārācvalekhana rahitāṃ⸤ darbha saṃstara śāyinim c
karatala śarāva parṇāvyannyatama bhojinim c bhaviṣya tryahaṃ bhartā ra⸤ṣite | tataś śuddhasnātācñ caturtthyām hata vāsinam |
alaṃkṛtāṃ kṛtamaṃgalasvasti vācakāṃ bharttāL⸤ran darśayet |
api tat_ kasya hetoḥ |
pūrvaṃ paśyed ṛtusnātā yādṛśan naram aṃganā |
tadṛśañ ja⸤nayet putraṃ bhartāran dacrśayed
ataḥ |
tato vidhānaṃ putriyam upāddhyāyas samārabhet |
karma⸤nte ca kramañ cedam upeckṣeta
vicakṣaṇaḥ |
tato parāhṇe ca pumān sarppikṣīr⸤ābhyām śālyodanacm abhiprāśya māsam brahmacārī
tailamācṣottarān nārī⸤m upeyāt | rātrau
csāmabhir viśvāsyā | saṃkalpya ca evam ṣaṣṭhyām
aṣṭamyān daśamyāṃ ⸤dvādaśyāṃ vopeyāt |
ataḥ para māsan nopeyāt ||
labdha garbhā nna caiveteṣv aL⸤hassu
lakṣmaṇā vaṭa śuṃgā sahadevā viśva devānām anyatamaṃ abhiṣuya trīṃś
caturo vā bindūn da⸤dyāt | dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai
vāme strīkāmāyai na caivetan niṣṭhī⸤ved iti bhātakā
sphaṭickābhan dravam snigdhama
madhuram_ madhugandhi ca |
śuckram icchanti kecit tu ⸤kṣaudratailanibhan tacthā |
śaśāsṛk_sadṛśaṃ yat tu yad vā lākṣcārasopamama |
tad ā⸤rttavam praśaṃsanti yad vcāpsu na
virajyati |
tad evatiprasaṃgena pracvṛttam
annṛtāv api |
asṛgdaraṃ vijānīyāt raktalakṣaṇalakṣitam |
dhruvan trayāṇāṃ sānniddhyāt garbha syād
vidhiL⸤pūrvakam ||
kṣetrambījodakādīrāṃ sānniddhyād aṅkuro yathā |
evañ jātā rūpāvanto mahāsa⸤tvāś
cirāyuṣaḥ |
bhavanty āṇapramoktāras satputrāḥ putriṇā hitāḥ |
tatra tejodhātuvarṇānā⸤ma prabhava
iti kṛtvā dayā cgarbhotoattāv abdhātuprāyo bhavati |
tacdā garbhasya gauravaṃ ka⸤roti |
pṛthivīdhātuḥ cprāyaḥ kāḻabaṃ pṛthivyākāśatoyacdhātuḥ prāya syaśyā⸤matvam -
vādṛśavarṇṇaṃ annacm upasevate | garbhiṇī tādṛkavarṇṇaṃ
prasūta ity eke bhāṣante | ⸤tatra dṛṣṭibhāgaṃ
pratipannas tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | sa eva raktānugato
raktāL⸤kṣaṃ
śleṣmānugataḥ śuklākṣaṃ pittānugataḥ piṃgākṣaṃ vātānugato
vikṛtākṣam iti bhakaḥ |
bīje ⸤ntarvāyunā bhinne dvau cjīvau | kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyeta thacrmmetarapuraskṛtau |
⸤āsekyo nāma bhavati cstrīpuṃsor alpabījayoḥ |
sa śukraṃ prācśya labhate dhvajo⸤cchrāyam
asaṃśayuyam |
yaḥ cpūtiyonyāñ jāyeta sa
saugandhikasaṃjñictaḥ |
sa yośepha⸤sor gandhaṃ āghrāya labhate balam |
bhāryyāya sa tv ṛtau mohād aṃganāvat_
pravarttate |
tatra strīceL⸤ṣṭitācāroḥ jāyate ṣaṇḍasaṃjñitaḥ |
ṛtau puruṣavac cāpi pravarttetāṃganā yadi |
tatra kanyā ⸤yadi bhavet sā bhaven nacraceṣṭitā |
sarpa vṛścika kūṃbhāṇḍa vikṛtācvikṛtaāyas tu ye |
garbhās tv etā strīyacś caiva jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam |
garbho cvātaprakope⸤na
dauhṛde cāvamānicte |
bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṃkur mmūkho cdurmmana eva vā |
⸤mātrāpitroś ca nāstikyāt_ aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
vātādināñ ca kopena garbha L⸤vaikṛtam ucyate
|
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya va ||
vātamūtrapurīṣāṇi na ga⸤rbhasthaḥ karoti ha |
jarāyaṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
vāyo mārgaprarodhā⸤c ca na garbhasthaḥ prarodati |
csanniveśaś śarīrāṇāṃ dantānāṃ pātacnokt_bhavau |
ta⸤leṣv asaṃbhavo yac ca cromṇām etat
svabhāvataḥ |
bhāvitāḥ pūcrvadeheṣu satataṃ ⸤śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sactva bahulāḥ purojātismarā
narāḥ |
mātrajāni talāny asmā⸤d yasmād romṇām asaṃbhava...|
pitrajāni pradeśāni bahuromāṇi tatvataḥ ||
iti śarīre dviL⸤tiyo ddhyāyaḥ |
(From digital_image 9v1)
(From digital_image 9v1)
athātaḥ garbhāvakāntīyama vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukraṃ āgneyam ārttavam | ⸤itareṣām atra py atra bhūtānām sānniddhyam asty aṇatranām |
viśeṣeṇa parasparopakārāt ⸤parasparānupravecśāc ca
tat tu śukam strīpuṃsayos saṃprayocge yonau
raja⸤sā vrisuṣṭam anvakṣacm eva bhūtātmanā
ca saha bhūtvā satvarajastacmobhir ddevāsu⸤rair aparaiś ca bhācvair vāyunābhipreryyamāṇaṃ
garbhāśayam āt_myāvatiṣṭhate |
tatra śukrabā⸤hulyāt pumān_ ārttavabāhulyāt strī
sāmyād ubhayor nnapuṃsakam |
ṛtus tu dvādaśarāL⸤tran dṛṣṭārtavo bhavati |
adṛṣṭārttavo py
astīti tad arvāg eke hāṣante |
tatra sadyo grahītagarbhāyāḥ śra⸤mo
rgāniḥ pipāsā sakthi sīdanam āṭopaśukaśoṇitayor ananucbandhaḥ gurutā sphura⸤ṇañ ca yonyā bhavanti |
bhakacḥ stanayoḥ kṛṣṇamukhatā
romarājyutbhacvas tathā |
prasekas sī⸤danañ cāpi garbhiṇyā
liṃcgamm uddhyate |
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyam vycāyāmam apakarśanam | csnehādikramaṃ śoṇitacmokṣaṇañ ca | na seveta |
tataḥ prathame māsi ckledo jāyate |
dvitī⸤ye māsi | śītoṣṇānilair abhipacyamāno
mahābhūtānāṃ ghanapiṇḍas sañjāyate | yadi L⸤pumān_ stri cet
peśī napuṃsakañ ced abudan tṛtīye hastapādaśirasām pañca
piṇḍakānām abhi⸤nirvṛtti aṃgapratyaṃgavibhāgaś ca sūkṣmo
bhavati | caturtthe sarvāṃgapratyaṃgavibhāgaś ca pravyaktataraḥ |
⸤garbhahṛdayapravyaktihācvāc cetanādhātur
abhibuddhataro bhavati tactsthānatvāt tasmā⸤t_
garbhaś caturtthe māsy ācbhiprāyam indriyārttheṣu karoti
| dvihṛdacyāñ ca nārīn dauhṛ⸤dinīty ācakṣate |
pañcacme manaḥ pratibuddhataram bhavati | ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame
sarvapravyakta⸤śarīraḥ aṣṭame sthirībhavati | tatra
jātaś ca na jīven nainṛtibhāgatvāt navaman daśamaikādaśa | dvāL⸤daśānām
anyatamasmiñ jāyate | atho nyathā vikārī bhavati |
mātus tu khalu garbhayarāyān nāḍyāṃ ⸤garbhanābhināḻī pratibaddhā sāsya mātur āhārarasavīryyam
abhivahanti | tenopasnehe⸤nābhivṛddhir asya ca bhavacnti | asañjātāṃgabhivibhāgam abhiniṣekāt cprabhṛti sarvaśarīrā⸤nusāriṇīnāṃ rasacvāhinīnām_ tiryyaggatānān
dha_manīncām_ upasneho ⸤jīvayati |
garbhasya khalu csambhavatas sarvāṇy
aṃgapratyaṃgāni yugapacd eva sambhavanti | pūrvo⸤ttarakālayogo nāsti | kevalan tu saukṣmyān nābhivyajyate |
yathākālaṃ pravyaktāL⸤ni bhavanti |
garbhasya tu keśaśmaśrulocunakhāsthiprabhṛtīni
sthirāṇi pitṛjāni māṃsaśoṇi⸤ta|medomajjaprabhṛtinī
mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo balaṃ praddhi sthitir hāni⸤ś ca rajasāni | āyurācrogyaṃ medhāsukhaduḥkhañ
cātmajāni |
ctatra yasyā dakṣiṇe sta⸤ne
prāk payaso cdarśanam_ dakṣiṇapārśvaṃ saṃśritaś ca
garbhaḥ gratau cdakṣiṇāṃ sakthyutka⸤rṣati bāhuś
ca punnācmadheyeṣu daurhṛdeṣu yā sābhilāṣā bhavati |
svapne copa⸤labhate | punnāmānyeva prasanno mukhavarṇṇaś
ca tām_ brūyāt | putram iyañ janayiṣyatīL⸤ti
tadviparyyaye kannyām |
bhavanti cātra ślokaḥ |
daivatabrāhmaṇaparā śuddhyāhitamitāśani |
⸤mahāguṇam_ prasūyeta viparītā ca nirguṇam |
aṃgapratyaṃganirvṛtti svabhāvād eva jāyate |
guṇa ye tv asya te cjñeyā
dharmmādharmmanimittajāḥ |
iti śārīte ctṛtīyo ddhyāyaḥ