The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Uttaratantra 1-26: Śālākyatantra

Published in 2020 by The Suśruta Project (https://sushrutaproject.github.io) in The University of Alberta.

  • Siglum: NE
    Physical description
    Language/Script

    • NE

    [Adhyāya 1, Śālākyatantra 1]

    Draft based on MS K.
    athātaḥ aupadravikam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.1.1]
    saviṃśe tu śate pūrvam adhyāyānāṃ tu kīrttite |
    vakṣye bahuvidhāṃ samyag uttare 'rthān ataḥ paraṃ |
    [1938 ed. 6.1.3]
    idānīn tat pravakṣyāmi tantram uttarasaṃjñitaṃ |
    nikhilenopadṛṣyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ ||
    [1938 ed. 6.1.4]
    śālākyaśāstrā vihitā videhādhiyakīrttitā |
    ye ca vistaraśo dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ |
    [1938 ed. 6.1.5]
    ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣiṇā |
    upasargādayo doṣā yenāpy āgantavaḥ smṛtāḥ ||
    [1938 ed. 6.1.6]
    triṣaṣṭir asasaṃsarggāḥ svasthavṛttan tathaiva ca |
    yuktārthā yuktayaś cāpi doṣabhedāś ca tatvataḥ ||
    [1938 ed. 6.1.7]
    yatroktā vividhāś cārthā rogasādhanahetavaḥ |
    asya tantrasya mahataḥ sāgarākāravarcasaḥ |
    [1938 ed. 6.1.8]
    ādāv evottamāṃgasthāṃ rogā samabhidhāsyate |
    saṃkhyayā lakṣaṇaiś cāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca |
    [1938 ed. 6.1.9]
    vidyādyaṃgulabāhulyaṃ svāṃguṣṭhodaram āyataṃ |
    dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅ nayanabudbudaṃ |
    [1938 ed. 6.1.10]
    vṛttaṃ gostanakākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavaṃ |
    valaṃ mṛdbhyognito raktaṃ vātātkṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt |
    [1938 ed. 6.1.11]
    ākāśād aśrumārgas tu jāyante netra budbude |
    dṛṣṭiś cātra yathā vakṣye tathā vidyād vicakṣaṇaḥ |
    [1938 ed. 6.1.12]
    netrāyāmavibhāgas tu kṛṣṇammaṇḍalam ucyate |
    kṛṣṇāt saptamam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭivido janāḥ |
    [1938 ed. 6.1.13]
    maṇḍalāni ca sandhīś ca paṭalāni ca locane |
    yathākramaṃ vijānīyāt pañcaṣaṭ ca ṣaḍ eva ca |
    [1938 ed. 6.1.14]
    pakṣmavartmasitaśyāvadṛṣṭīnām maṇḍalāni tu |
    anupūrvantu catvāro madhyāduktā yathākramaṃ |
    [1938 ed. 6.1.15]
    pakṣmavarmagataḥ sandhir vartmaśuklagatoparaḥ |
    śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigatastathā |
    tataḥ kanīnikagataḥ ṣaṣṭhaś cāpāṃgagaḥ smṛtaḥ |
    [1938 ed. 6.1.16]
    dve vartmapaṭale vidyāc catvāry anyāni cākṣṇi tu |
    jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiparamadāruṇaḥ |
    [1938 ed. 6.1.17]
    tejo jalāśritaṃ bāhyaṃ teṣv anyapiśitāśritaṃ |
    medas tṛtīyam paṭalam āśritaṃ tv asthi cāparaṃ |
    [1938 ed. 6.1.18]
    pañcamāśaṃ samandṛṣṭes teṣāṃ bāhulyam iṣyate |
    sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāñ ca medasaḥ kṛṣṇakasya ca
    [1938 ed. 6.1.19]
    guṇā kṛṣṇātparaṃ śleṣmā bandhanekṣṇoḥ sirāyutaḥ |
    sirānusāribhir doṣair viguṇairūrdhvamāśritaiḥ |
    [1938 ed. 6.1.20]
    jāyante netrabhāgeṣu vyādhayaś cāstu dāruṇāḥ |
    tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat |
    [1938 ed. 6.1.21]
    gurūṣācoparāgādyair juṣṭañcāvyaktalakṣaṇaiḥ |
    saśūlaṃ vartmakośeṣu śukapūrṇṇābham eva ca |
    [1938 ed. 6.1.22]
    vihanyamānaṃ rūpeṣu kriyāsvakṣi yathāparaṃ |
    dṛṣṭvaivamdhīmāñjānīyāddoṣaiṇādhiṣṭhitantu tat |
    [1938 ed. 6.1.23]
    tatra saṃcayamāsādya vidadhyāttatra bheṣajaṃ |
    [1938 ed. 6.1.24]
    saṃkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanaṃ |
    vātādīnāṃ pratīkāraḥprokto vistarataḥ purā |
    [1938 ed. 6.1.25]
    uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca |
    [1938 ed. 6.1.26]
    svesadrajodhūmaniṣevaṇādvā chardobhighātādvamanātiyogāt |
    tathā dravānnātiniṣevaṇācca viṇmūtravātakramanigrahācca |
    prasaktasaṃrodanaśokakopācchirābhighātādatimadyayogāt |
    nāñca viparyayeṇa kleśābhighātādatimaithunācca |
    bāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārāñjanayanti doṣāḥ |
    [1938 ed. 6.1.27]
    taistribhirdaśadaśa ca kaphenāpyadhikāstrayaḥ |
    raktajā ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvajāḥpañcaviṃśati |
    [1938 ed. 6.1.28]
    bāhyau punardvau ca tathā rogāḥ ṣaṭsaptati smṛtāḥ |
    hatādhimantho nimiśo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā |
    [1938 ed. 6.1.29]
    yac ca vātāhataṃ vartma te na sidhyanti vātajāḥ |
    kācoruṇau mārutajo yāpyo bhavati jānatā |
    [1938 ed. 6.1.30]
    śuṣkākṣipākābhiṣyando yaś ca mārutaparyayaḥ |
    adhimanthānyavātaś ca sādhyā mārutajeṣu te |
    hrasvajāḍyajalasrāvāvasādhyau pittasambhavau |
    [1938 ed. 6.1.31]
    parimlāyī ca nīlī ca kāco yāpyaś ca tanmayaḥ |
    śuktisyandodhimanthaś ca tathāmlādhyuṣitañca yat |
    [1938 ed. 6.1.32]
    dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati |
    susrāvaḥ kaphaje sādhyo yāpyaḥ kācastu tanmayaḥ |
    [1938 ed. 6.1.33]
    abhiṣyandodhivātaś ca balāsagrathitantathā ||
    dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaś ca yat |
    [1938 ed. 6.1.34]
    krimigranthipariklinnaṃ vartmaśuklārmapiṣṭakaḥ |
    śleṣmopanāhāḥ sādhyāste kathitā śleṣmajeṣu tu |
    [1938 ed. 6.1.35]
    raktasrāvojakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitaṃ |
    śukraṃ na sādhyaṃ kācantu yāpyaṃ kṛṣṇaś ca tanmayaḥ |
    [1938 ed. 6.1.36]
    manthasyandau kliṣṭavartma harṣotpattau tathaiva ca |
    sirājātāñjanākhyā ca sirājālaś ca yatsmṛtaṃ |
    [1938 ed. 6.1.37]
    parvvaṇy athāvraṇaṃ śukraṃ lohitārma tathārjunaḥ |
    ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi ||
    [1938 ed. 6.1.38]
    pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣīpākātyayojalī |
    rogāasādhyāś catvāraḥ sarvajeṣu bhavanti hi |
    [1938 ed. 6.1.39]
    yāpyā vartmāvabandhastu pakṣmakopaḥ bhaviplutaḥ |
    piṇḍākṣastu yo vyādhiḥ sirāsu piṭakā ca yā |
    prastāryarmādhīmāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā |
    [1938 ed. 6.1.40]
    pūyālasaś cārbudaś ca śyāvakardamavartmanī |
    tathārśovartmaśuṣkārśaḥ śarkarāvartma eva ca |
    [1938 ed. 6.1.41]
    aśophaśophai mahatau pākau bahalavartma ca |
    kumbhikinī vartmagatā bisavartma ca sidhyati |
    [1938 ed. 6.1.42]
    sanimitto nimittaś ca dvāvasādhyau ca bāhyataḥ |
    rogāḥ ṣaṭsaptatistvete saṅgraheṇa prakīrttitāḥ |
    [1938 ed. 6.1.43]
    bhūyas teṣāṃ pravakṣyāmi saṃkhyārūpacikitsitair iti || śālākṛ 1 ||
    [1938 ed. 6.1.45]

    [Adhyāya 2, Śālākyatantra 2]

    Draft based on MS K.
    athātaḥ sandhigatarogavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.2.1]
    navasandhyaśrayaś ca vartmajātāc eka viṃśati |
    śuklabhāgaidasekaś ca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ |
    [1938 ed. 6.2.3a]
    sarvāśrayāḥ sapudam adṛṣṭidvādaśaiva ttu |
    dvau tu sarvāśrayā vanyāvanimittanimittajau ||
    [1938 ed. 6.2.5a]
    pūyālasaḥ soponāhaḥ srāvāḥ parvaṇikālajī |
    krimigranthiś ca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava ||
    [1938 ed. 6.2.3]
    pakvaḥ śophaḥ sandhijeyaḥ satodaḥ
    sravet pūyaṃ sa hi pūyālasākhyaḥ |
    granthir mahāndṛṣṭisandhāvapākaḥ
    kaṇḍusrāvonīrūjāḥ sopanāḥ |
    [1938 ed. 6.2.4]
    gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ
    śravantī vāsvāmimvikārāṃ kanīnāt |
    tadviśrāvaṃ netranāḍīti caike
    tasyāliṅgaṃ kīrtiyeṣye caturdhā ||
    [1938 ed. 6.2.5]
    pākāt sandhau saṃśraved yam sa pūyaṃ
    pūyāśrāvaḥ savikāro matas tu |
    śvetaṃ skatraṃ picchilaṃ yaḥ śravet tu
    śleṣmāśrāvaḥ savikāraḥ pradiṣṭaḥ |
    [1938 ed. 6.2.6]
    raktāśrāvaḥ śoṇitajovikāraḥ
    śravadūṣṇa tat tu raktam prabhūtaṃ |
    hāridrābhaṃ pītam uṣṇaṃ jalam vā
    pittāśrāvaḥ saṃśravet sandhimadhyāt ||
    [1938 ed. 6.2.7]
    tāmrāṃ tanvīn dāhaśūlopapannāṃ
    brūyād vaidyaḥ piṭakāṃ parvaṇīkāṃ |
    jātā sandhau kṛṣṇaśuklelajī syāt
    tasminn eva prathitāḥ pūrvaliṅgaiḥ ||
    [1938 ed. 6.2.8]
    krimigranthaivartmataḥ pakṣmataś ca
    kūryuḥ kaṇḍūṃ krimayaḥ sandhijātāḥ |
    nānārūpā vartmaśuklāntasandhau
    caranty antarnayanaṃ dūṣayantya iti || 0 ||
    [1938 ed. 6.2.9]
    || śālākye dvitīyo 'dhyāyaḥ ||

    [Adhyāya 3, Śālākyatantra 3]

    Draft based on MS K
    athāto vartmagatarogaviñjānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.3.1]
    utsaṅnyotha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarāḥ |
    tathārśāvarmaśuṣkārśas tathaivāñjanāmikā |
    [1938 ed. 6.3.5]
    vahalaṃ vartmayac cāpi vyādhir vartmāvavandhakaḥ |
    kliṣṭakardamavartmākhyaḥ śyāvavartmas tathaiva ca |
    [1938 ed. 6.3.6]
    praklinnam apariklinna vartmavātaharañ ca yat | |
    arvūda nimiṣaṃ cāpi śoṇitārśaś ca yasmṛtāḥ ||
    [1938 ed. 6.3.7]
    lagaṇo visanāmā ca pakṣmakopas tathaiva ca |
    ekaviṃśatir ityete vikārā vartmasambhavāḥ |
    [1938 ed. 6.3.8]
    nāmabhis te samūddiṣṭāc sāṃjanaiḥ sampravacyate ||
    piḍakābhyantaramūkhī vāhyādhovarmasaṃśrayā |
    [1938 ed. 6.3.9]
    jñeyā sotsāṅginī nāma piḍākā kṛtiḥ |
    kumbhīkavījapratimā piḍakā yasya vartmani |
    [1938 ed. 6.3.10]
    ādhmāyante bhidyamānāḥ kumbhīkinyas tu tāḥ smṛtāḥ ||
    srāviṇyaḥ kaṇḍūrā gurvyo raktasarṣapasammitāḥ || rujāvantyaś ca piḍakāḥ pothakya iti saṃjñitāḥ ||
    [1938 ed. 6.3.11]
    piḍakā yā kharā sthūlāḥ śūkṣmābhirabhis amvṛtāḥ |
    vartmasthāśarkarānāma sarogāvartmadūṣaṇāḥ |
    [1938 ed. 6.3.12]
    ervācūvījapratimāpiḍakā mṛduvedanāḥ | śukṣmākharāvartmasthāḥ arśāvartmastad ucyate |
    [1938 ed. 6.3.13]
    dīrghāṇkuraḥ kharaḥs tathā dārūṇaisyaktarodbhavaḥ |
    vyādhireṣauti vikhyātaḥ śuṣkārśā nāśanāmataḥ ||
    [1938 ed. 6.3.14]
    dāhatodavatī sravi piḍakāvartmasambhavāḥ |
    mṛdvī mandarūjā śukṣmā jñeyā sāñjananāmikā |
    [1938 ed. 6.3.15]
    vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ |
    savarṇṇābhiḥ sthirābhiś ca vidyādvahalavartmavat ||
    [1938 ed. 6.3.16]
    kaṇḍūrogālpatodena vartmāśophena yo naraḥ |
    nabhaḥ sañchādayed akṣi bhaved vandhaḥ sa vartmanāḥ ||
    [1938 ed. 6.3.17]
    mṛdvalpavedanātāmraṃ yad varṇṇasamam eva ca |
    akasmāc ca bhaved raktaṃ kliṣṭavartmati tam viduḥ |
    [1938 ed. 6.3.18]
    kliṣṭam punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahed yadā |
    tataḥ kliṣṭatvam āpannam ucyate vartmakardamam ||
    [1938 ed. 6.3.19]
    vartmavadvāhyato taś ca śyāvaṃ śūnāñ ca jāyate |
    tadāhuḥ śyāvavarmeti vartmarogaviśoradāḥ ||
    [1938 ed. 6.3.20]
    arujam vāhyataḥ śūnaṃ vartmayasya naramye hi |
    praklinnavartmatam vidyāt klinnam aty arthamn tataḥ ||
    [1938 ed. 6.3.21]
    yasya dhautāni dhautāni sandidyante punaḥ punaḥ |
    vartmānyaparipakvāni nidyapari kinnavartma tat |
    [1938 ed. 6.3.22]
    vidagdhasandhir niśceṣṭaṃ vartma yasya nirmīlyate |
    etad vātahatan nāma jānīyād akṣicintakaḥ |
    [1938 ed. 6.3.23]
    vartmāntarastham viṣamaṃ granthibhūtam avedanaṃ |
    tārvudam iti sarakṣam avilamvi ca ||
    [1938 ed. 6.3.24]
    nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ saṃviṣṭaḥ sandhisaṃśrayaḥ |
    cālayaty atha vartmāni nimeṣa iti tamviduḥ ||
    [1938 ed. 6.3.25]
    yaḥ śritau vartmavavetalo mṛduraṃkuraḥ |
    tad raktajaṃ śoṇitārśaḥ chinnaś cābhipravardhate |
    [1938 ed. 6.3.26]
    apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlogranthivartmānujorūjaḥ |
    lagaṇā savyā nilamveta |
    [1938 ed. 6.3.27]
    gastīropagataṃ yathā |
    visavartmatijātīyāt visapraprakhyodakaśravāṃ
    [1938 ed. 6.3.28]
    pracālitāni vātena pakṣmāś visaṃ ti hi |
    kṣi tti ca |
    [1938 ed. 6.3.29]
    asite sita mūlakātpataṃ n hy api | |
    pakṣmakopaḥ savijñeyāvyādhiḥ paramadāruṇa iti|| ❈ ||
    [1938 ed. 6.3.30]
    śālākye 3 ||

    [Adhyāya 4, Śālākyatantra 4]

    Draft based on MS K. From here to the end of 6.4 is the text of KL 699, awaiting critical editing
    athātaḥ śuklagatarogavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.4.1]
    prastāriśuklakṣatajādhimāṃsaḥ snāvarmasamñjñāḥ khalu pañcarogāḥ |
    syāc chuktikothārjunapiṣṭakākhyaḥ jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāñ ca yāḥ syuḥ ||
    [1938 ed. 6.4.3]
    rogā balāsagrathitena sārdham ekādaśaite khalu śuklabhāge ||
    prastāri prathitam athārmaśuklabhāge vistīrṇan tanu rūdhiraprabhaṃ salīlaṃ |
    [1938 ed. 6.4.4]
    śuklākhyaṃ mṛdu kathayanti śuklabhāge sasvetaṃ samam abhivardhate cirāntet ||
    yan māṃsaṃ pracayam upaiti śuklabhāge padmābhaṃ tad uśanti lohitārma |
    [1938 ed. 6.4.5]
    vistīrṇṇaṃ mṛdu vahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvam pṛthu ca tathāpi māṃsakārma ||
    syā vā mas chiravahamāṃsavartmabhāge prastori prabhavati mārūtād viśuṣkaṃ |
    [1938 ed. 6.4.6]
    śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāś ca bindavo ye śuklābhāḥ sitaniyatāḥ sa śuklisañjñaḥ ||
    eko yaḥ śaśarūdhiropamaś ca binduḥ śuklastho bhavati tam arjanam vadanti |
    [1938 ed. 6.4.7]
    utsannaḥ salilanibho tha piṣṭaśuklo bindur yaḥ sa bhavati piṣṭakaḥ suvṛttaḥ ||
    jālābhaḥ kaṭhinasiro mahāṃ saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitas tu |
    [1938 ed. 6.4.8]
    śuklasthāḥ sitapiḍākāḥ śirāvṛtāyā yās tāṃ yādasiasamīpajāḥ sirājā ||
    kāśābho mṛdur athavāpi vinvakalyau vijñeyo nayanasite valāsakākhya iti ||
    [1938 ed. 6.4.9]
    || sālākya 4 ||

    [Adhyāya 5, Śālākyatantra 5]

    Draft based on MS K.
    athāto kṛṣṇagatarogaviñjānīyam vyākhyāsyāmaḥ
    [1938 ed. 6.5.1]
    yat savraṇaṃ śuklamathāvraṇaṃañ ca pākāyayaś cāpyajā tathaiva |
    catvāra ete nayanāmayāsu kṛṣṇapradeśe niyatā bhavanti ||
    [1938 ed. 6.5.3]
    nimagnarūpaṃ hi bhavet tu kṛṣṇe sūcyaiva vidhvaś ca vibhāti yadvai |
    srāvaṃ sravedūṣṇamatīva yatra tat savraṇaṃ śukram udāharanti ||
    [1938 ed. 6.5.4]
    vaihāya sātraprabhaprakāśasalya vramāta śaṃśataṃtat
    [1938 ed. 6.5.8cd]
    vicchinnamadhyaṃm piśitāvṛtam vā calaṃ sirāsūkṣmam adṛṣṭikṛc ca |
    dvitvaggataṃ lohitasantataś ca cirotthitaś vāci vivarjanīta |
    [1938 ed. 6.5.6]
    uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca netre yasmin bhaven mudganibhaṃ ś ca śukram |
    svetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣo hi yasyāsitamaṇḍalan tu |
    [1938 ed. 6.5.7]
    tam akṣipākāt ayam akṣipākaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyam āhuḥ |
    ajāpūrīṣapratisorūjāvāṃ salohito lohitapicchilāsraḥ | vigṛhyaruṣṭaṃ pracayobhyupaiti tañ cājakājātam iti vyavasyet | 0 ||
    [1938 ed. 6.5.10]
    śālākye 5

    [Adhyāya 6, Śālākyatantra 6]

    Draft based on MS K.
    athātaḥ sarvvagatarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.6.1]
    syandās tu catvāra ihopadiṣṭā stāvanta eva prathitādhimanthāḥ |
    śophāmvitośophayutai ca pākāv ity evam etedaśa sampraṃdiṣṭāḥ |
    [1938 ed. 6.6.3]
    hatādhimanthonilaparyayaś ca śuṣkākṣipākonyata eva vātaḥ |
    dṛṣṭistathāmlādhyuṣitā sirāṇāṃ utpātaharṣāvapi sarvvabhāgau |
    [1938 ed. 6.6.4]
    prāyena sarva nayanāmayās tu bhavanty abhiṣyandanimittamūlāḥ |
    tasmād abhiṣyandamayomānam upakuryadām etāśu hitāya dhīmān ||
    [1938 ed. 6.6.5]
    nistodanastambhanaromaharṣa saṃharṣapārūṣyaśirobhighātāḥ |
    viśuṣkabhāvā śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||
    [1938 ed. 6.6.6]
    dāhaprapākau śiśirābhinandau dhūmāyanam vāpyasamuchrayaś ca |
    uṣṇāśrutāpītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||
    [1938 ed. 6.6.7]
    tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantād api lohitāś ca |
    pittasya liṅgāni ca kīrtitāni raktābhipanne nayane bhavanti ||
    [1938 ed. 6.6.9]
    uṣṇābhinandā gurūtākṣiśophāḥ | kaṇḍupadehāvati śītatā ca |
    śrāvāvaḥ piccila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti ||
    [1938 ed. 6.6.8]
    vṛddhair etairabhiṣyandair narāṇāmakriyavatāṃ |
    tāvantyastvadhirogāḥ syūrnayane tīvravedanāḥ ||
    [1938 ed. 6.6.10]
    utpāṭyate bhṛśaṃ ca kuryasya nirmarthyate tathā |
    śirasordhañ ca tam vidyādadhimanthaḥ svalakṣaṇaiḥ ||
    [1938 ed. 6.6.11]
    hanyādṛṣṭiśślaiṣmikaḥ saptarātrāt | tathraktajāḥ pañcarātrāt |
    ṣaḍrātrādvaāvātikā vai nihanyātmithyācārātpaittikaḥ sadya eva ||
    [1938 ed. 6.6.20]
    kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumvarasannibhaḥ |
    [1938 ed. 6.6.21ab]
    saṃrambhī dadyate yas tu sokṣi pākaḥ saśophajaḥ ||
    [1938 ed. 6.6.22]
    śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje |
    upekṣaṇadakṣi yadābhimantho vātātmakaḥ syandayati prasahyaḥ | rūjābhir ūgrābhir asādhya eṣa hatābhimanthaḥ kila nāma rogaḥ ||
    [1938 ed. 6.6.23]
    pakṣmadvayekṣibhruvamāśritas tu yadānilaḥ sañcarati praduṣṭaḥ
    paryāyateś cāpi rūjākaroti | taṃ paryayaṃ vātakṛtamvadanti ||
    [1938 ed. 6.6.25]
    kūnitaṃ dārūṇarukṣmavartma sandidyate cāviladarśanaṃ yat |
    sudārūṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahaṃ tadakṣi ||
    [1938 ed. 6.6.26]
    yasyāvaṭūkarṇṇaśirohanūṣu manyāgato vāpy anilo 'nyatho vā |
    kuryād rujāṃ vai bhruvi locane vātamanyato tamudāharanti ||
    [1938 ed. 6.6.27]
    amlena bhuktena vidāvā pakvāyate sarvata eva netraṃ |
    śophānvitaṃ lohitakaṃ sadāhasentadamlādhyuṣitam vadanti ||
    [1938 ed. 6.6.28]
    avedanā vāpi savedanā vā yasyākṣirājyobhibhavanti tāmrāḥ |
    muhurvirajyanti ca tāḥ satādṛgvyādhiḥ śirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||
    [1938 ed. 6.6.29]
    mohāt sirotpāta upekṣitas tu jāyeta rogas tu sirāpraharṣaḥ |
    tatrāśramacchaṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śakrotyabhivīkṣituṃ ceti || ||
    [1938 ed. 6.6.30]
    śālākye 6

    [Adhyāya 7, Śālākyatantra 7]

    Draft based on MS K.
    athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
    [1938 ed. 6.7.1]
    masūradalamātran tu pañcabhūtaprasādajāṃ| |
    khadyotavisphuliṅgābhāsiddhāṃ tejobhir avyayaiḥ ||
    [1938 ed. 6.7.3]
    āvṛtāmpaṭalenokṣṇorvāhyena vivarākṛtiṃ | |
    śītasātmyāṃ nṛṇāṃ hanti māhurnayanacintakāḥ |
    [1938 ed. 6.7.4]
    rogāṃstadāśrayāṃ ghorāṃ ṣaṭ vā pracakṣate |
    paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇaṃ |
    [1938 ed. 6.7.5]
    sirābhir abhisamprāpya vigulaibhyantare bhṛśaṃ |
    prathame paṭale yasya rogādṛṣṭaṃ vyavasthitāḥ ||
    [1938 ed. 6.7.6]
    avyaktāni sa rūpāṇi kadācidatha paśyati ||
    dṛṣṭir bhṛśamvihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate ||
    [1938 ed. 6.7.7]
    makṣikāṃ maśakāṃś cāpi jālakāni ca paśyati |
    maśulāni patākāṃś ca marīcyaḥ kuṇḍalāni ca |
    [1938 ed. 6.7.8]
    paripākāṃś ca vividhāṃ varṣamabhrāstamānsi ca |
    dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ |
    [1938 ed. 6.7.9]
    samīpasthāni dūre ca dṛṣṭerdarśanavibhramāt |
    yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati |
    [1938 ed. 6.7.10]
    ūrdhvam paśyati nādhastāṃ tṛtīyam patalaṃ gate ||
    mahānapi ca rūpāṇi cchāditānīvacāmvaraiḥ |
    [1938 ed. 6.7.11]
    karṇanāsākṣi hīnāni vikṛtānīvapaśyati |
    yathādoṣañ ca rajyetardṛṣṭirdoṣe valīyasi |
    [1938 ed. 6.7.12]
    adhasthe ca samīpasthaṃ dūrasthañ coparisthitaḥ |
    pārśvasthe ca tathā doṣe pārśvasthāni ca paśyati |
    [1938 ed. 6.7.13]
    samantāt tu sthite doṣe saṃkulāni prapaśyati |
    dṛṣṭimadhyesthi te doṣe saha ñ ca paśyati |
    [1938 ed. 6.7.14]
    dvidhāśrite dvidhā paśyed vahudhā cānavasthite |
    doṣe dṛṣṭāśrite tiyagekaṃ vai samyate dvidhā |
    timirākhya sa vai doṣaś ca caturtha paṭalṃ gataṃḥ |
    [1938 ed. 6.7.15]
    ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiliṅganāśamataḥ paraṃ |
    asminnapi na te na mobhūte nātirūḍhe mahāgada |
    [1938 ed. 6.7.16]
    candrādityau sanakṣatrāvantarikṣe ca vidyutaḥ |
    nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati |
    [1938 ed. 6.7.17]
    sa eva liṃganāśas tu nīlikākācasaṃjñitaḥ |
    vātena cāpi rūpāṇi bhramantīvahi paśyati |
    [1938 ed. 6.7.18]
    āvilānyarūṇābhāni vyāviddhānīva pārśvataḥ ||
    pittenādityakhadyotaśakracāpatāśakra cāpataḍiḍguṇāṃ |
    [1938 ed. 6.7.19]
    nṛtyantaś caiva śikhinaḥ sarvaṃ kṛṣtaś ca paśyati |
    kaphenāñ bhojahārendraśaṃkhāmvumivatārakāḥ |
    [1938 ed. 6.7.20]
    paśyanta iva rūpāṇi sigdhāni ca himāni ca |
    [1938 ed. 6.7.21cd]
    paśyed raktāni raktena tamāṃsi vividhāni ca ||
    [1938 ed. 6.7.22cd]
    sasitāny a...kṛṣṭāni pītāny api ca mānavaḥ |
    [1938 ed. 6.7.22ab]
    sannipātena citrāṇi viplatānīva paśyati ||
    [1938 ed. 6.7.23cd]
    vahudhā vā dvidhā vāpi sarvāṇyeva samantataḥ |
    hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca bhūyaśaḥ |
    [1938 ed. 6.7.24]
    pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ sūryatejasā |
    pitā diśastathānyo vā ravīniva ca paśyati |
    [1938 ed. 6.7.25]
    vikīryamāṇaṃ khadyotāṃ kṣāṃ teḥjāṃsi cottaraṃ |
    vakṣāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ paraṃ ||
    [1938 ed. 6.7.26]
    rāgorūṇe mārutajaḥ pradiṣṭāmlī ca nīlaś ca tathaiva pittāt |
    kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samasta doṣaprabhavas tu citraḥ |
    [1938 ed. 6.7.27]
    arūṇammaṇdalaṃ dṛṣṭāsthūlakācorūṇas tu saḥ |
    parimlāyini roge syāmlāyīpañcamaṇḍalaṃ |
    [1938 ed. 6.7.28]
    doṣakṣayāt svayaṃ tatra kadācin syāt tu darśanaṃ |
    arūṇaṃ maṇḍalaṃ vātāt cañcalam parūṣan tathā ||
    [1938 ed. 6.7.29]
    pittato maṇḍalaṃ nīlaṃ kāṃsyābhañ vā sapītakaṃ |
    śleṣmaṇā vahulaṃ snigdhāṃ śaṃkha kṣīrendupāṇḍuraṃ |
    [1938 ed. 6.7.30]
    calaḥ padmapalāśasthaḥ śuklo vindur ivāmbhasaḥ |
    [1938 ed. 6.7.31ab]
    mṛdyamāne ca nayane ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati |
    pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakaṃ |
    [1938 ed. 6.7.32]
    dṛṣṭirāgo bhavec citro liṃganāśe tridoṣaje |
    yathāsvaṃ doṣaliṃgāni sarveṣveva bhavanti hi ||
    [1938 ed. 6.7.33]
    tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī |
    [1938 ed. 6.7.34cd]
    yo hrasvajātyo nakulāndhatā ca gambhīrasaṃjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ |
    [1938 ed. 6.7.35ab]
    ṣaḍliṅganāśo viṣame ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaḍeva caiva ||
    [1938 ed. 6.7.34ab]
    pittena duṣṭena yutā tu dṛṣṭiḥ pītā bhavedyasya narasya kiñcit |
    [1938 ed. 6.7.35cd]
    pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ savai raraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ ||
    prāpte tṛtīyaṃ paṭalan tu doṣe divā na paśyen niśi vekṣate saḥ ||
    [1938 ed. 6.7.36]
    tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭis tāny eva śuklāni hamanyate tu |
    [1938 ed. 6.7.37]
    triṣu sthito yaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyam āpādayati prasahyaṃ |
    divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyet tu rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||
    [1938 ed. 6.7.38]
    śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ ||
    dhūmārn sa vaipaśyati sarvvabhāvāṃstan dhūmadarśīti vadanti rogaṃ ||
    [1938 ed. 6.7.39]
    yo hrasvajātyo divaseṣu kṛcchrādhhrasvāṇi rūpāṇi ca tena paśyet |
    vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat |
    [1938 ed. 6.7.40]
    citrāṇi rūpāṇi divāsu paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ ||
    dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṃkucyatebhyantarataś ca yāni |
    [1938 ed. 6.7.41]
    rujavagāḍhañ ca tam akṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ ||
    vāhau punar vā vihayau pradiṣṭau nimittataś cāpy animittataś ca |
    [1938 ed. 6.7.42]
    nimittajās tatra manobhitāj jñeyas tv abhiṣyantanidarśanam saḥ || surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāskarasya ||
    [1938 ed. 6.7.43]
    hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya saliṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ |
    tatrākṣi vispaṣṭaṃ mivābhi bhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ ||
    [1938 ed. 6.7.44]
    ityete nayanagatā maye harogānirdiṣṭāḥ pṛthagiha ṣaṭ vā saptatiś ca |
    teṣāṃ ye pṛthagapṛthak va spaṣṭārthaśṛṇuta cikitsitaṃ yathāvad iti || ❈ ||
    [1938 ed. 6.7.46]
    śālākye 7 ||

    [Adhyāya 8, Śālākyatantra 8]

    Draft based on MS K.
    athātaś cikitsāpravibhāgī vyākhyāsyāmaḥ |
    [1938 ed. 6.8.1]
    ṣaṭ saptatir yebhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ |
    teṣāñ cikirsitam idaṃ samāsādyās ataḥ śṛṇuḥ ||
    [1938 ed. 6.8.3]
    chedyās teṣu daśaikañ ca nava lekhyā bhavanti hi ||
    bhedyāḥ pañca tu rogām syur vyadhyāḥ pañcadaśaiva tu |
    [1938 ed. 6.8.4]
    dvādaśāśastrakṛtyāś ca yapyāḥ sapta bhavanti ca |
    rogā varjayitavyāḥ syur daśapañca ca jānatā| asādhau ca bhavetāṃ tu yāpyo vāgantu saṃjñitau ||
    [1938 ed. 6.8.5]
    arśānvitaṃ bhavati vartma tu yasya cārśaḥ | śuklan tathārvudamatho piḍakāḥ sirājāḥ |
    jālaṃ sirājam atha pañcavidhaṃ tathārma chedyā bhavanti saha parvaṇi kāmayena ||
    [1938 ed. 6.8.6]
    utsaṅginī vahalakardamavartmanī ca śyāvañ ca yac ca paṭhitaṃ tviha vaddhavartma |
    kliṣṭañ ca pothakiyutaṃ khalu yat tu vartma kumbhīkinī ca sahaśarkarayā ca lekhyāḥ ||
    [1938 ed. 6.8.7]
    śleṣmopanāhalagaṇau tu visañ ca nedyā granthiś ca yaḥ krimikṛto ñjananāmikā ca ||
    ādau sirā nigaditās tu prayoge pākau cayo nayanaḥ yavanonyataś ca ||
    [1938 ed. 6.8.8]
    pūyālasāni manthasaṃjñā syandāś ca yānty upaśamanti sirāvyadhaiste |
    śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakena|
    [1938 ed. 6.8.9]
    aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśukti praklinnavartmasu tathaiva valāsasaṃjñāḥ |
    āgantunāma ya ytena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭyāṃ na śastrapatanaṃ pravadanti vaidyāḥ ||
    [1938 ed. 6.8.10]
    sampśyataḥ ṣaḍ api bhitās tu kāvās te pakṣmakopasayitās tu bhaadanti yāpyāḥ ||
    catvāra eva pavanaprabhavās tv asādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva | catvāra eva rūdhiraprabhavos tridoṣās tāvanta eva suruṇau ca tathāparau dvāv iti ||
    [1938 ed. 6.8.11]
    śālākyasthāne || 0 ||

    [Adhyāya 9, Śālākyatantra 9]

    Draft based on MS K.
    athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.9.1]
    purāṇaṃ sarppiṣāsnigdhau syandādhīmanthapīḍitau |
    svedayitvā yathānyāyaṃ sirāvyadham upācaret |
    [1938 ed. 6.9.3]
    sampādayed bastibhiś ca samyak snehaviracitau |
    tarpaṇaṃ puṭapākaiś ca dhūmair āścyotanais tathā |
    [1938 ed. 6.9.4]
    nasyaiḥ snehaparīṣekaiḥ śirobastibhir eva ca |
    vātaghnānūpajalajāṃ māṃsāmlaṃkvāthasevanaiḥ |
    [1938 ed. 6.9.5]
    catuḥ snehaiḥ sukhoṣṇaiś ca tat pītām varatāpanaiḥ |
    payobhir veśavāraiś ca pāyasaiḥ sālvaṇais tathā |
    [1938 ed. 6.9.6]
    bhiṣak saṃpādayed etām upanāheś ca pūjitaiḥ |
    grāmyānūpodakaiḥ snigdhaiḥ rasaiḥ phalarasāyutaiḥ |
    [1938 ed. 6.9.7]
    susaṃskṛtaiḥ payobhiś ca tayor rahāra iṣyate |
    bhuktopari piveyātāṃ ghṛtaṃ to ca pipāvanau |
    [1938 ed. 6.9.8]
    eraṇḍapallave mūle tvaci vāthaṃ payaḥ śritaṃ |
    [1938 ed. 6.9.11cd]
    kaṇṭhakārāś ca mūlāsyāṃ sukhoṣṭaṃ sevanahitaṃ |
    sendhavodīcyamadhukapippalībhir ayo pi vā |
    [1938 ed. 6.9.12]
    hitamardhodakaṃ seke tathāścyotanam eva ca |
    hrīveracakraśāṅgaṣṭhodumvaratvakṣu sādhitaṃ |
    [1938 ed. 6.9.13]
    sāmbhasāpayasājena śūlāścyotanam uttamaṃ ||
    madhukaṃ rajanīpathyādevadārūś ca pīṣayet |
    [1938 ed. 6.9.14]
    ājenapayasā śreṣṭhamabhiṣyane tadañjanaṃ ||
    gairikaḥ saindhavaṃ kṛṣṇaṃ nagaraṃ ca yathottaraṃ |
    [1938 ed. 6.9.15]
    piṣṭaṃ dviraṃśatobhir vā kāñjanam iṣyate ||
    snehāñjanañ cātra hitaṃ vakṣyate tadyathāvidhiḥ |
    [1938 ed. 6.9.16]
    rogo yaś cānyatovāto yaś ca mārūtaparyayaḥ |
    anenaiva vidhānena bhiṣak tānyapi sādhayet ||
    [1938 ed. 6.9.17]
    pūrvabhaktahitaṃ sarpiḥ kṣīrañcātrātha bhojayet | vṛkṣādanyāṃ kapittheca pañcamūle mahatyapi|
    [1938 ed. 6.9.18]
    sakṣīrakarkaṭarase siddhañ cā pivet ghṛtaṃ |
    pānam vā hitam atrāhuḥ pakvāś cārtragalāgnikaiḥ |
    [1938 ed. 6.9.19]
    sakṣīraṃ meṣaśṛṃgāś ca sarpirvīratarepi ca |
    saindhavaṃ dārūśuṇṭhī ca mātuluṅgaraso ghṛtaṃ |
    [1938 ed. 6.9.20]
    stanyodakāvaṃ karttavyaṃ śuṣkapāke tadañjanaṃ |
    pūjitaṃ sarpiṣaś cātra pānamakṣṇoś ca tarpaṇaṃ |
    [1938 ed. 6.9.21]
    ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena cānunā |
    pariṣekohitaś cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavaṃ |
    [1938 ed. 6.9.22]
    rajanādārūsiddham vā sendhavena sāmāyutaṃ |
    sarpiryutam stanya dhṛṣṭamañjane ca mahauṣadhaṃ |
    [1938 ed. 6.9.23]
    vasā vānūpajalajāḥ saindhavena samāyutāḥ |
    nāgaronmiśritāḥ kiñcic chuṣkapāke tadañjanaṃ |
    [1938 ed. 6.9.24]
    pavanaprabhavā rogā ye kecid dṛṣṭināśanāḥ |
    vījenānena matimān steṣu karmaprayojayet iti ||
    [1938 ed. 6.9.25]
    śālākye || || 0 ||

    [Adhyāya 10, Śālākyatantra 10]

    Draft based on MS K.
    athātaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
    [1938 ed. 6.10.1]
    pittasyānde paittike cādhimanthe sirāvyadhaḥ sraṃsanañ cādhyudāraṃ |
    akṣṇo sṛ puṭapākāñjanāni ca kramaḥ sarvaḥ pittavīsarpahā ca ||
    [1938 ed. 6.10.3]
    gundraṃ śāliṃ śaivalaṃ darbhamikṣur nalaṃ lodhraṃ vetasam padmakañ ca |
    [1938 ed. 6.10.4ab]
    drākṣākṣaudraṃ candanañ cotpalañ ca stiyāḥ stanyarasamikṣāḥ sitā ca |
    [1938 ed. 6.10.5ab]
    padmam patraṃ yaṣṭhi sākaṃ haridrāṃ tathānantā cāpi sambhṛtyasarpiḥ |
    [1938 ed. 6.10.4cd]
    siddhaṃ sekatarpaṇo cāñjane ca hitaṃ kṣīraṃ cā me te dhūmakai |
    [1938 ed. 6.10.5ab]
    yojyo vargo vyasta eṣo dvidhā vā ca sacāpi nasyethāvat |
    kriyāḥ sarvāḥ pittaharām ca śastāḥ tryahādūrdhvaṃ kṣīrasarpiś ca nasyaṃ |
    [1938 ed. 6.10.6cd]
    pālāśaṃ syācchoṇitaṃ cāñjanārtham bhavetkāryaṃ śarkarā kṣaudrayuktaṃ |
    rasakriyāṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ pālindyām vā madhuke cāpi kuryāt |
    [1938 ed. 6.10.7]
    mustaṃ phenaḥ sāgaraṃ sotpalañ ca krimighnailādhātrivījād rasañ ca |
    [1938 ed. 6.10.8]
    kāryaṃ cūrṇāñjanārthaṃ raso vā stanyopeto dhātakīsyandanābhyāṃ |
    yoṣitstanya śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ sitākṣaudre kiṃśukādvāpi puṣpāṃ |
    [1938 ed. 6.10.9]
    lodhraṃ drākṣāṃ śarkarāñcotpalañ striyāḥ stanye ṣaṣṭisākaṃ kṛtañ ca |
    piṣṭvā kṣīre varṇakasya tvacaṃ ca vaijalonmiśrañ candanodūmvarañ ca |
    [1938 ed. 6.10.10]
    kṣaumāvardham pathyamāścyotane vā | ghṛtabhṛṣṭaṃ yaṣṭisāhvaṃ salodhraṃ |
    toyonmiśraṃ kārśamarīdhātripathyāstathaivāḥ kaṭphalañ cāmvunaiva |
    [1938 ed. 6.10.12]
    eṣā kriyāmlākhyurṣitasaśuktau kāryā sarvāvyapavarjyaḥ sirāṇāṃ |
    [1938 ed. 6.10.13]
    sarpiḥ peyaṃ traiphalaṃ tailvakam vā peyaṃ vā kevalaṃ yat purāṇaṃ |
    doṣe kṛtes tu krikayāmadhastāc chītair dravyair añjanān yasya kuryāt |
    [1938 ed. 6.10.14]
    vaidūryam vā sphāṭikaṃ vidrumañ ca muktāṃ śaṃkhaṃ cāñjanaṃ cāñcanañ ca |
    sa candanaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyād añje naitad āśuḥ |
    [1938 ed. 6.10.15]
    ghṛtaṃ pived dhūmadarśī naras tu
    vidhiṃ kuryāt pittaharañ ca sarvam iti ||
    [1938 ed. 6.10.16ab]
    aupadravaṃ sandhigataṃ vartmaśuklagataṃ tathā |
    kṛṣṇagataṃ sarvagataṃ dṛṣṭirogam athāparaṃ ||
    [1938 ed. 6.10.16.add1]
    cikitsāpravibhāñ ca vātābhiṣyandapittakaiḥ |
    śālākyakāśirājena proktaṃ vai prathamo daśa ||
    [1938 ed. 6.10.16.add3]
    śālākye || ❈ ||

    [Adhyāya 11, Śālākyatantra 11]

    Draft based on MS K.
    athātaḥ śleṣmābhiṣyandapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ |
    [1938 ed. 6.11.1]
    syandādhimanthaikaphajau jayet śiroṇām atha mokṣaṇena |
    svedāvapīḍāñjanasya dhūmaitathai tīkṣṇaiḥ kavaḍagrahaiś ca |
    [1938 ed. 6.11.3]
    uṣṇais tathāścyotanasamvidhānais tathaiva rukṣaiḥ puṭapākayogaiḥ |
    tryahāṃ tryahā ccāpy apatarpaṇānte tau prātar annaṃ hitam āpnuyātāṃ |
    [1938 ed. 6.11.4]
    phaṇijjhakosphutakapitthavilveṣa dhattūrapīlūsurasārkabhāgoḥ |
    svedam vidadhyād athavātralepaṃ varhiṣṭhaśuṇṭhīsuradārukuṣṭhaiḥ |
    [1938 ed. 6.11.5]
    sindhūprasutaṃ triphalāmadhukaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ |
    [1938 ed. 6.11.6]
    vartmyāñjane syur jalasamprapiṣṭhā pathyā haridrā maricāñ janair vā
    trīṇyupaṇāni triphalā haridrām viḍaṃgasārañ ca samāni ca syuḥ |
    [1938 ed. 6.11.7]
    varhiṣṭhakuṣṭhesuradārūṇaśaṃkhapāṭhānakhavyoṣamanaḥ śilā ca |
    mūrvvāś ca jāśyā mūkulāni cāpi piṣṭhvāmvunaitāni bhiṣagvidadhyāt |
    [1938 ed. 6.11.8]
    phalaṃ prakīryātvathavāpiśigrāḥ puṣpañca tulyaṃ vṛhadarśanasya |
    rasāñjanañ candanasaindhavañ ca manaḥśilāle laśunañ ca tulyaṃ |
    [1938 ed. 6.11.9]
    piṣṭhvātha varttī vidadhīta samyag na detu dhīmāṃ kaphajeñjanārthaṃ |
    roge valāsagrathitentujānḥ tu kuryād idaṃ syāt praviśāṣyadehaḥ |
    [1938 ed. 6.11.10]
    nīlāṃ yavānājapayonnupītāṃ saṃśādhya saṃśoṣya tato nūdahya |
    [1938 ed. 6.11.11]
    takṣārakalyena ca bhasmadhīmāṃ pakvam vidadhyādathaveśūnāḍyāṃ |
    etadvalāsagrathiteñjanaṃ syāt kalpas tatthaivaiṣaphaliñjakeṣu |
    [1938 ed. 6.11.12]
    mahauṣadhaṃ māgadhikāś ca mukhyāṃ sasandhavaṃ yat maricañ ca śuṣkaṃ |
    tatmātuluṅgasya rasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt |
    [1938 ed. 6.11.13]
    phaler vṛhatyā magadhodbhavānāṃ kalkaṃ niravāt vāt phalapākasīndhya
    śrotojayuktaṃ tata uddhṛtaṃ syāt tadvātra pathyaṃ vidhireṣa cāpi ||
    [1938 ed. 6.11.14]
    vārtākiśigrumṛgaja paṭolakirātatiktāmalakīphaleṣu ||
    kāsīsasāmudrarasāñjanāni jātyās tathā kṣārakam eva cāpi |
    [1938 ed. 6.11.15]
    paklinnavartmany upadiśyet etu yogāñjanaṃ tan madhunā vighṛṣṭaṃ |
    nādeyamagryalavalañ ca śuklaṃ nepālajātāñ ca samāsatas tu |
    [1938 ed. 6.11.16]
    samātuluṃgādrasa eṣayogaḥ kaṇḍun nihanyāt sakṛdañjanena ||
    saśṛṅgaveraṃ suradārū mukhyaṃ sindhuprasūtaṃ mukulañ ca jātyāḥ |
    [1938 ed. 6.11.17]
    surāsupiṣṭaṃ svidamañjanan tu kaṇḍvāñ ca śophe ca hitaṃ vadanti |
    syandādhimanthakramam ācarec ca sarveṣu caiteṣu sadā pramatta iti ||
    [1938 ed. 6.11.18]
    śālākye || 0 ||

    [Adhyāya 12, Śālākyatantra 12]

    Draft based on MS K.
    athāto raktābhiṣyandapratiṣeḍhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.12.1]
    manthasyandausirotpātaṃ sirāharṣañ ca raktajaṃ |
    ekenaiva vidhānena cikitsec caturo gadāṃ |
    [1938 ed. 6.12.3]
    vyādhyartāś caturopyatāṃ snigdhāṃ kombhena sarppiṣā |
    rasairūdārair athavā sirāmokṣeṇa yojayet |
    [1938 ed. 6.12.4]
    viriktānām pragāḍhañ ca sirānyeṣām viśodhayet |
    vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā |
    [1938 ed. 6.12.5]
    tataḥ pradehām pariṣecanāni tasyāni dhūmāni yathā svam eva |
    āścyotanābhyañjana tarpaśāni svigdhāṃś ca kāryān puṭapākayogāṃ |
    [1938 ed. 6.12.6]
    rujāyāñ cāpyarbhṛśaṃ svedās tu mṛdavo hitāḥ |
    akṣṇor api samantāc ca pātanan tu jalaukasāṃ |
    [1938 ed. 6.12.8]
    ghṛtasya mahatī mātrā pītā cārti niyacchati |
    pitābhiṣyandaśamano gaṇam cāṣpyupayāditaḥ |
    [1938 ed. 6.12.9]
    kaserumadhukānāñ ca cūrṇamamvarasamvṛtaṃ |
    stanyamapsvāntarikṣāsu hitamāścyotanaṃ sadā |
    [1938 ed. 6.12.10]
    śrīparṇīpāṭalīdhātrī dhātakīvilvakārjunāt |
    puṣpāṇyatha vṛhatyau ca vimvīloṭāś ca tulyaśaḥ |
    [1938 ed. 6.12.11]
    mañjiṣṭhā cāpi madhunā piṣṭvā cakṣurasena vā |
    rudhirasyandaśāntyartham etad añjanam iṣyate |
    [1938 ed. 6.12.12]
    candanan tugaram patraṃ śilājatu sakuṅkumaṃ |
    rajastāmramayaṃ tutthaṃ nimvakāśī samañjanaṃ |
    [1938 ed. 6.12.13]
    trapu kāsaṃ malaś cāpi piṣṭvā puṣparasena tu |
    vidvudāyāṃ kṛtā vartyaḥ pūjitaś cāñjane tu tāḥ |
    [1938 ed. 6.12.14]
    sarpiḥ kṣaudraṃ cāñjanaṃ syāt sirotpātasya bheṣajaṃ |
    tadvat saindhavakāsīsaṃ stanyayuktaṃ tu pūjitaṃ ||
    [1938 ed. 6.12.15]
    madhunā śaṃkhanepālī tutthadārvyaḥ sasaindhavā |
    rasaḥ śirīṣa puṣpādvā surāmaricamākṣikaiḥ |
    [1938 ed. 6.12.16]
    yuktātha madhunā vāpi gairiko hitasañjanaṃ ||
    śirāharṣañjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaindhavaṃ |
    [1938 ed. 6.12.17]
    madhunā tārkṣyajaṃ śailam vā kāsīsam vā sasaindhavaṃ |
    vetamāmlaṃ stanyayuktaṃ kāsīsam vā sasaindhavaṃ |
    [1938 ed. 6.12.18ab]
    paittikān tu vidhiṃ kuryād kṛtsnaṃ arjunaśāntaye ||
    sitekṣu madhukakṣedra dārvvīstanyaiḥ sasandhavaiḥ |
    [1938 ed. 6.12.19]
    sekāñjanañ cātra hitamamlairāścyotanais tathā |
    ...tāmadhukakaṭvāṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ |
    [1938 ed. 6.12.20]
    vījapūrakako lāmladābhimāmlaiś ca yuktitaḥ |
    ekaśo vā dviśo vāpi yojitam vā tribhis tribhiḥ |
    [1938 ed. 6.12.21]
    sphaṭikaṃ kuṃkumaṃ śaṃkhā madhukaṃ madhu cāpi hi |
    śaṃkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudra phena eva ca |
    [1938 ed. 6.12.22]
    dvāvetau vihitau yogāvañjanārjunanāśanau ||
    saindhavakṣaudrakatakaṃ sakṣaudram vā rasāñjanaṃ |
    [1938 ed. 6.12.23]
    kāsīsam madhunā cāpi yojyamatrāñjane sadā |
    lohacūrṇṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca |
    [1938 ed. 6.12.24]
    ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi gaṇāś cāpy upapāditaḥ |
    kukkuṭāśukapālāni lasunaṃ kaṭuka trikaṃ |
    [1938 ed. 6.12.25]
    karañjavījamelā ca lekhanīyāñjanaṃ smṛtaṃ ||
    raktaprasādanavatā pūṭapāke na sādhitā |
    [1938 ed. 6.12.26]
    sampāditasya vidhnā kṛtsnena syandaghātinā |
    anenāpācarec cukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak |
    [1938 ed. 6.12.27]
    uttānam vā vagāḍham vā karṣayec cāpi savraṇaṃ |
    śirīṣavījamaricapippalīsaindhavair api |
    [1938 ed. 6.12.28]
    śukrapragharṣaṇaṃ kārya madhunā saindhave na tu |
    [1938 ed. 6.12.29]
    kuryād añjanayogā vā samyak ślokārdhikāvimau |
    [1938 ed. 6.12.30]
    śaṃkhakolāstikanaka drākṣāmadhukamākṣikaiḥ |
    sūrādantyārṇavamalaiḥ śirīṣakusumena ca |
    [1938 ed. 6.12.31]
    kṣārāñjanaṃ vā vitared valāsagrathitāpahaṃ |
    mudgām vā nistuṣāṃ piṣṭvā śaṃkhakṣaudrasitāyutāṃ |
    [1938 ed. 6.12.32]
    madhukasāraṃ madhunā yojayed cāñjane sadā |
    vibhītakāsthimajjā vā sakṣaudrā śukraśāntaye ||
    [1938 ed. 6.12.33]
    śaṃkhāsynta madhudākṣā mayūtakatakāni vā |
    [1938 ed. 6.12.34ab]
    vaṃśajārūṣkarau tālaṃ nālikerañ ca tad dahet |
    kṣāravan śrāvayec cūrṇṇaṃ karabhātu bhāvayet |
    [1938 ed. 6.12.35]
    vahuśoñjanayetatsyācchukravaivarṇṇanāśanaṃ |
    [1938 ed. 6.12.36]
    saśophaś cāpyaśophañ ca dvau pākau yau prakīrtitau |
    śārīrā hitās tatra vida sirām bhiṣak |
    [1938 ed. 6.12.38]
    sekāścyotananasyāni puṭapākāñś ca yojayet |
    sarvataś cāpyaśuddhasya kartavyam idamajanaṃ |
    [1938 ed. 6.12.39]
    tāmrapātrasthitam māṃsaṃ sarpiḥ saindhavasaṃyutaṃ |
    maireyam vā vidhātavyaṃdadhyuttarakam eva vā |
    [1938 ed. 6.12.40]
    ghṛtāṃ kāṃsamalopetāṃ stanyam vāpiṃ sasandhavaṃ |
    madhūkasāram madhunā tulyāṃśaṃ gairikena vā |
    [1938 ed. 6.12.41]
    sarpiḥ saindhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā |
    dāḍimairāvatāśmantakolāmlamadhusaindhavaiḥ | rasakriyām vā vipacet samyak pākajighāṃsayā |
    [1938 ed. 6.12.42]
    māsasaindhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarpiṣi nāgaraṃ ||
    āścyotanāñjane yojyāmavalākṣīrasaṃyutaṃ ||
    [1938 ed. 6.12.43]
    puṣpaṃ mālatyāḥ saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ sāro vaiḍaṅgaḥḥ pippalītaṇḍūaś ca |
    etat piṣṭvāt kṣaudrayuktyāñjanārthaṃ samya yuktaṃ nirviśaṃkaḥ pradadyāt ||
    [1938 ed. 6.12.44]
    pūyālase śoṇitamokṣaṇaṃ eva vidhistathaivāpyupanāhanaś ca |
    kṛtsno vidhiścekṣaṇapākahantā yathābhidhānaṃ bhiṣajā prayojyāṃ |
    [1938 ed. 6.12.45]
    kāsīsasindhuprabhavājaneś ca hitaṃ bhaved añjanam eva cātra |
    kṣaudrāndvitair ebhir athaiva ca syādanyatra tāmrāyasacūrṇṇayuktaiḥ |
    [1938 ed. 6.12.46]
    snehādinā samyag upāsya doṣāṃ tṛptiṃ vidhinena yathāsvam eva |
    aklinnavartmānam upakrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ |
    [1938 ed. 6.12.47]
    mustāharidrāmadhukapriyaṃgu siddhārthalodhrositaśārivābhiḥ |
    kṣuṇṇābhir āścyotanam eva kāryam atrāñjanaṃ cāñjanamākṣika syāt ||
    [1938 ed. 6.12.48]
    patraṃ phalaṃ cāmalakasya pakvā kriyām vidadhyād athavāñjanārthaṃ |
    vaṃśasya cā mūlena sakriyāṃ tu vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvāṃ |
    [1938 ed. 6.12.49]
    rasakriyāṃ vā viphalāvipakvāṃ palāśapuṣpaiḥ karavīrajair vā |
    piṣṭvān ca jānāṃ payasāmalam vā kāṃsasya dagdhā saha tāntavena |
    [1938 ed. 6.12.50]
    pratyañjanatatmaricairūpetaṃ cūrṇṇatāmrasya sahābhiyuñjyāt |
    [1938 ed. 6.12.51ab]
    praklinnavartmāny areta eva yogāḥ prayojyāḥ prasamīkṣya doṣān iti || ||
    [1938 ed. 6.12.52]
    śālākye 2 || 0 ||

    [Adhyāya 13, Śālākyatantra 13]

    Draft based on MS K.
    athāto lekhyarogapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.13.1]
    nava ye lekhyasādhyās tu sāmānyasteṣv asamvidhiḥ |
    snigdhavāntaviriktasya nivātātapasaṃsadi |
    [1938 ed. 6.13.3]
    āptair dṛḍhaṃ gṛhītasya veśmanyutānaśāyinaḥ | sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ | svedayed vartmanirbhujya vāmāṅguṣṭhāṅgulisthitaṃ |
    [1938 ed. 6.13.4]
    vartvyāveś ca ta plotaṃ sasyas nnaṃ tato likhet |
    [1938 ed. 6.13.5.1]
    śastreṇa patrair athavā tato rakte sthite punaḥ |
    [1938 ed. 6.13.6]
    svedyasaindhavacūrṇṇena pratisāryasukhāmvunā |
    [1938 ed. 6.13.7]
    prakṣālya siktaṃ haviṣā vraṇavatnsamupācaret |
    [1938 ed. 6.13.8]
    vyāsatas te tad akhilaṃ vidhānaṃ lekhya vartmaṇi |
    [1938 ed. 6.13.9]
    nakhasnāyunibhaṃ vartma likhitaṃ samyag iṣyate |
    raktamakṣi srave skannaṃ timiraṃ vyādhyanirjayaḥ |
    [1938 ed. 6.13.10]
    vartmañ ca guru śūnañ ca kaṇḍūharṣopadehavat |
    [1938 ed. 6.13.11]
    durviriktaṃ vijānīyād atat sinnaṃ punar likhet |
    [1938 ed. 6.13.12]
    vyāvartatevartma yadā pakṣṃ cāpi vimuñcati |
    vaddhaśurūktava vaś caiva tadatisrāvitaṃ viduḥ |
    [1938 ed. 6.13.13]
    snehasvedādiriṣṭaṃ syāt kramastatrānilāpahaḥ |
    [1938 ed. 6.13.14ab]
    vartmāvavaddhakliṣṭaṃ ca vahalaṃ yac ca kīrtitaṃ |
    [1938 ed. 6.13.14cd]
    potthakīś cāpi vilikhet pracchayitvāgrataḥ śanaiḥ |
    samaṃ likheta manimāñ śyāvakardamavartmanī |
    [1938 ed. 6.13.15]
    kubhīkinīṃśarkarāñ ca tathaivotsañginīma...
    dhīmaṃ vikalpya śastreṇa nikhet paścād atandritaḥ |
    [1938 ed. 6.13.16]
    bhaveyar vartmasu ca yāḥ piḍakāḥ kaṭhinā bhṛśaṃ |
    hrasvās tāmrāś ca tāḥ pakvā bhindyād bhitvā likhed api |
    [1938 ed. 6.13.17]
    taruṇyo vālpasaṃrambhāḥ piḍakā vāhyavartmajāḥ |
    viditvaitām praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ |*
    [1938 ed. 6.13.18]

    [Adhyāya 13 cont'd, Adhyāya 14 in the Vulgate]

    Initial draft based on MS K.
    svedayitvā visagranthipakvaṃ tasya nirāśayaṃ |
    bhitvāc chidrāṇi śastreṇa saindhavenāvacūrṇayet |
    [1938 ed. 6.14.3]
    kāsīsamārgadhīmuścīnepālyelāyutena tu |
    [1938 ed. 6.14.4]
    rocanakṣāratutthāni pippalyaḥ kṣaudram eva ca |
    pratisāraṇam ekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate |
    [1938 ed. 6.14.5]
    mahānty atha ca yuñjīta kṣārāgni vidhikovidaḥ |
    [1938 ed. 6.14.6]
    rasāñjanamadhubhyān tu bhinnā cāñjanenāmikāṃ |
    [1938 ed. 6.14.7]
    pratisāyāñjane yuñjyān kriyāṃ lavaṇavarjitāṃ ||
    samyak svinne krimigranthau bhinne syāt pratisāraṇaṃ |
    [1938 ed. 6.14.8]
    triphalātuthakāsīsa saindhavaiḥ sarasāñjanaiḥ |
    rasakriyāṃ krimigranthai bhinna syāt pratisāraṇaṃ
    bhittopanāhaṃ kaphajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ |
    [1938 ed. 6.14.9]
    vilikhelmaṃḍalāgreṇa pracchayed vā samantataḥ |
    saṃsnehya patrabhaṅgaiś ca svedayitvā yathāvalaṃ |
    [1938 ed. 6.14.10]
    āpākā vidhinoktena pañcabhedyān upācaret |
    sarveṣv ateṣu vihitaṃ vidhānaṃ snehapūrvakam iti ||
    [1938 ed. 6.14.11]
    śālākye 13 || ❈ ||

    [Adhyāya 14 (Śālākyatantra 14), Adhyāya 15 in the vulgate]

    Draft based on MS K.
    athātaś chedyorogapratiṣedham vyā ||
    [1938 ed. 6.15.1]
    snigdhaṃ bhuktavato hy annam upaviṣṭasya yatnataḥ |
    saṃroṣayet tu nayanaṃ bhiṣak cūrṇṇai tu lāvaṇaiḥ |
    [1938 ed. 6.15.3]
    tataḥ saṃroṣitaṃ tūrṇṇaṃ susvinnaṃ parighaṭṭa |
    tatra cāpi valījātaṃ tatrāsya samāhitaḥ |
    [1938 ed. 6.15.4]
    apāṅgaṃ prekṣamāṇasya lagayed vaḍiśaṃ bhiṣak |
    muccudāya matimām va ḍiśaṃ samyag utkṣiyet |
    [1938 ed. 6.15.5]
    na cocthāpayet ākṣipraṃ kāryam atyāyanan tu tat |
    śastrāvādhabhayāc cāsya vartmanī grāhayed dṛḍhaṃ |
    [1938 ed. 6.15.6]
    tataḥ praśithilībhūtaṃ tribhir eva vilamvitaṃ |
    ullikhamaṇḍalāgraṇatīkṣena pariśodhayet |
    [1938 ed. 6.15.7]
    viviktaṃ sarvatas cāpi kṛṣṇāc chuklāc ca maṇḍalāt |
    kanīnikam upānīyac chindyānnātikanīnakaṃ |
    [1938 ed. 6.15.8]
    caurbhāgasthite māṃse nākṣi vyāpadyaten yathā |
    kanīnikavavadhādasraṃndīdī cāpyupajāyate |
    [1938 ed. 6.15.9]
    arma cej jālavac cāpi taddeṣyonmarjjalamvitaṃ
    [1938 ed. 6.15.10]
    cchidyāc vakreṇaśastreṇa vartamuklāntamāśritaṃ |
    pratisāraṇam akṣṇais tu tataḥ kāryam anantaraṃ |
    [1938 ed. 6.15.11]
    yāvatā tasya cūrṇṇena vyoṣasya lavaṇasya ca |
    svedayitvā tataś cāpi vandhīyān mat-māṃ bhiṣak |
    [1938 ed. 6.15.12]
    doṣartuvalakālajñaḥ snehaṃ datvā yathāhitaṃ |
    vraṇavat samvidhānañ ca tasya kuryāt tataḥ paraṃ |
    [1938 ed. 6.15.13]
    trahān muktvā ca saṃsvedya paścoc chodhanam ācaret |
    [1938 ed. 6.15.14]
    lekhyāñjanaiś copahared armaśeṣaṃ bhaved yadi |
    [1938 ed. 6.15.16]
    armañ cālpan dadhinibhaṃ nīlaṃ raktamathāpi vā |
    dhūmraṃ pratanūyac cācāpi śukravatsamupācaret |
    [1938 ed. 6.15.17]
    carmābhaṃ vahalaṃ yas tu snāyumāṃsasamāvṛtaṃ |
    chedyam eva tadarmasyāt kṛṣṇamaṇḍalagañ ca yat |
    [1938 ed. 6.15.18]
    viśuddhavarṇam akliṣṭaṃ kriyām vakṣigataklamaṃ |
    chinnermaṇi bhavet samyagyathāsvamanupadravaṃ ||
    [1938 ed. 6.15.19]
    sirājālaṃ sirā yās tu kaṭhinām ca ca vuddhimān |
    ullikhet maṇḍalāgreṇa vaḍiśemavilamvitāṃ |
    [1938 ed. 6.15.20]
    sirā supiḍakā jātāḥ yā na sidhyanti bheṣajaiḥ |
    plavavatmaṇḍalāgreṇa tāsāṃc chedanam iṣyate |
    [1938 ed. 6.15.21]
    rāgayoś caitayoḥ kāryamarmokaṃ pratimāraṇaṃ |
    vidhiś cāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasamvṛtaḥ |
    [1938 ed. 6.15.22]
    sirājālavadevātra tataḥ sarvāvidhir hitaḥ |
    [1938 ed. 6.15.23.1]
    sandhau prasvedya śastreṇa pravaṇīkām vicakṣaṇaḥ |
    uttaretha tribhāge tu vaḍisenavilamviāṃ |
    [1938 ed. 6.15.23]
    chidyāttāmavaśātraṃ syādarsrunāḍīn tatonyarthā |
    pratisāraṇamatrāpi kṣaudrasaindhavam iṣyate |
    [1938 ed. 6.15.24]
    lekhanīyāni tīkṣṇāni vyādhiśeṣasya bheṣajaṃ ||
    saṃkhaṃ samudraphenañ ca maṇḍukañ ca samudrajaᳵ |
    [1938 ed. 6.15.25]
    sphaṭīkaṃ kuruvindañ ca pravālāmsattu kāvṛtāḥ |
    vaidūryaṃ puṭākaṃ muktāmayas tāmrarajo pi ca |
    [1938 ed. 6.15.26]
    samabhāgāni sampiṣya sā ca srotoñjanen tu |
    cūrṇāñjanakārayitvā bhājanameṣasṛṅgaje |
    [1938 ed. 6.15.27]
    nivāsyobhayataḥ kālam athāñje satataṃ vudhaḥ |
    armāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālañ ca tena vai ||
    [1938 ed. 6.15.28]
    arśastothā yac ca nāmnā śuṣkārśorvudam eva ca |
    antarvarmāsrayā yet tu vidhānan tasya vakṣyate |
    [1938 ed. 6.15.29]
    vartmopascedya nirkudyokṣidya ca yatnataḥ |
    maṇḍalāgreṇa tīkṣṇeṇa mūlec chidyād bhiṣak varaiḥ
    [1938 ed. 6.15.30]
    tataḥ pippalikāsisasaindhavaiḥ pratisārayet |
    sthite ca rudhire vartma dahet samyakalākayā |
    [1938 ed. 6.15.31]
    kṣāreṇa vālikhec cāpi vyādhiśeṣam bhaved yādi |
    tīkṣṇair ubhayato bhāgais tato doṣam upakṣiyet |
    [1938 ed. 6.15.32]
    yathādoṣañ ca virared abhiṣyandakriyāvidhiḥ |
    śastrakarmaṇyapagate māsañ ca syāt suyantritaḥ ||
    [1938 ed. 6.15.33]
    śālākya | lādhū || ||

    [Adhyāya 15 (Śālākyatantra 15), Adhyāya 16 in the vulgate]

    Draft based on MS K.
    athātaḥ pakṣmagatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.16.1]
    yāpyas tu yo vartmabhavo viḥ pakṣmaprakopobhihitaḥ purastāt |
    tatropadiṣtasya narasya carma vartmopariṣṭādanutiryageva |
    [1938 ed. 6.16.3]
    udbhṛtyaśastreṇa yavapramāṇam vālena sīvyedbhiṣagapramattaḥ |
    datvā tu sarpidhucāpiśeṣaṃ kuryāt kramaṃ yobhihito vraṇeṣu |
    [1938 ed. 6.16.5]
    bhruvor adhastāt parimucya bhāgau pakṣmāśritaṃ caikamatas tu cchindyāt |
    [1938 ed. 6.16.4ab]
    lalāṭadeśe ca nivadhya paṭṭāṃ prāksīvitan tatra parañ ca vandhet |
    sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge vālām vimuñcet kuśalābhikṣya |
    [1938 ed. 6.16.6]
    evan na cecchāmyati tasya vartma nirbhujya doṣopacitāṃ valīntu |
    tatogninā vā pratisārayītakṣāraṇavātadvimīkṣyadhīraḥ |
    [1938 ed. 6.16.7]
    chittvā samaṃ cāpy upapakṣmamālāṃ samyag gṛhītvā vaḍiśais tribhis tu |
    pathyāphalena pratisārayīta ghṛṣṭena vā tauruvake na samyak |
    [1938 ed. 6.16.8]
    catvāra ete vidhiyo nihanti pakṣmoparodham pṛthag eva yuktāḥ |
    virecanāś cyotananasya dhūmalepāṃjanasneharasākriyāś ceti ||
    [1938 ed. 6.16.9]
    śālākye 15 || 0 ||

    [Adhyāya 16 (Śālākyatantra 16), Adhyāya 17 in the vulgate]

    Draft based on MS K.
    athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.17.1]
    trayaḥ sādhyās trayo 'sādhyāḥ ṣaṭ ca yāpyā bhavanti ha |
    rogā dṛṣṭigatā nṝṇāṃ teṣu sādhyās trayas traye ||
    tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ |
    [1938 ed. 6.17.3]
    dṛṣṭyām pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca |
    pittaśleṣmaharaṃ kuryād vidhiṃ śastrakṣatād vinā ||
    [1938 ed. 6.17.4]
    nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ |
    ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpis traivṛtam uttare ||
    [1938 ed. 6.17.5]
    tailvakañ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇam eva vā |
    gairikaḥ saindhavaḥ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā ||
    [1938 ed. 6.17.6]
    gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilā |
    vṛntaṃ kapitthān madhunā svayaṃguptāphalāni vā ||
    [1938 ed. 6.17.7]
    ete 'ñjane tu catvāro yogāḥ syur ubhayor hitāḥ |
    kupyakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ ||
    [1938 ed. 6.17.8]
    piṣṭair hareṇvāmalakapathyāpippalisaṃyutaiḥ |
    kārayed añjanaṃ vaidyaḥ sarpiḥkṣaudrasamāyutaṃ ||
    [1938 ed. 6.17.9]
    añjayed dvāv api bhiṣak pittasleṣmavibhāvitau |
    hareṇavo 'mrajambūbhyāṃ puṣpasvarasam eva ca ||
    [1938 ed. 6.17.10]
    ghṛtakṣaudravipakvan tu tat prayojyam athāñjanaṃ |
    nalinotpalakiñjalkagairikā gośakṛdrasaḥ ||
    [1938 ed. 6.17.11]
    guḍikāñjanam etad vā dinarātryandhayor hitam |
    rasāñjanaghṛtakṣaudratālīśaṃ svarṇagairikaiḥ ||
    [1938 ed. 6.17.12]
    gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye |
    śītasauvīrakam vāpi piṣṭvātha rasabhāvitaṃ ||
    [1938 ed. 6.17.13]
    kūrmapittena matimān bhāvayed rauhitena vā |
    cūrṇāñjanena tu sadā prayojyaḥ pittaśāntaye ||
    [1938 ed. 6.17.14]
    kārśmarī puṣpamadhukadārvīlodhrarasāñjanaiḥ |
    sakṣaudram añjanaṃ tadvā hitam atrāñjane sadā ||
    [1938 ed. 6.17.15]
    nadīja śaṅkha trikaṭūny athāñjanaṃ
    manaḥśilā dve rajane yakṛdrasaḥ |
    sacandaneyaṃ guḍikāthavāñjane
    praśasyate vai divaseṣv apaśyatāṃ ||
    [1938 ed. 6.17.27]
    srotojaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ hareṇuñ cāpi peṣayet |
    ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhāñjane hitāḥ ||
    [1938 ed. 6.17.16]
    kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukan tathā |
    tālīśapatraṃ rajane saṅkhañ caiva yakṛdrasaḥ ||
    [1938 ed. 6.17.17]
    piṣṭvā vartyo 'thavā tatra chāyāśuṣkā rujāpahā |
    manaḥśilābhayāvyoṣaṃ tathā kālānusārivāṃ ||
    [1938 ed. 6.17.18]
    samudraphenaś ca hitā vartyaś chāgapayonvitāḥ |
    gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrasaiḥ pacet ||
    [1938 ed. 6.17.19]
    kṣaudrāñjanaṃ rase vānyadyakṛtas traiphalena vā |
    gomūtrājyārṇavamalaṃ pippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ ||
    [1938 ed. 6.17.20]
    saindhavopahitaṃ yuñjyān nihitaṃ veṇugahvare |
    meṣād yakṛd ghṛtañ cājaṃ pippalīsaidhavaṃ madhu ||
    [1938 ed. 6.17.21]
    rasam āmalakānāñ ca pakvā samyaṅ nidhāpayet |
    kośake khādire tadvā hitaṃ kṣaudrāñjanaṃ bhavet ||
    [1938 ed. 6.17.22]
    māgadhyajāsthimajjailāyakṛdyuktā hareṇavaḥ ||
    yakṛdrasenāñjanam vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||
    [1938 ed. 6.17.23]
    paceta godhāyakṛd antrakalpitaṃ
    supūritaṃ māgadhikābhir agninā |
    niṣevitaṃ yad yakṛd añjanena vā
    nihanti naktāndhyam asaṃśayaṃ khalu ||
    [1938 ed. 6.17.24]
    plīhā yakṛc cāpy upabhakṣayed ubhe
    prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute |
    bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā
    hared dhi tatra kṣatajaṃ sirāvyadhaiḥ ||
    [1938 ed. 6.17.26ab]
    virecayec cāpi purāṇasarpiṣā
    virecanāṅgopahitena bhūtaye ||
    [1938 ed. 6.17.28cd]
    payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ
    vadanti pañcāṅgulatailam eva tu |
    pibed ghṛtaṃ traiphalam eva śodhanaṃ
    viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ ||
    [1938 ed. 6.17.29]
    trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate
    tridoṣaje tailasugandhi tatkṛtaṃ |
    purāṇasarpis timireṣu śasyate
    hitaṃ bhaved āyasabhājane sthitaṃ ||
    [1938 ed. 6.17.30]
    hitañ ca vidyāt triphalāghṛtaṃ sadā
    kṛtañ ca tan meṣaviṣāṇasañjñayā |
    lihet sapāṇaṃ triphalāṃ sucūrṇitāṃ
    ghṛtapragāḍhān timirāturo naraḥ ||
    [1938 ed. 6.17.31]
    kaphābhibhūtaḥ khalu tailasaṃyutāṃ
    madhupragāḍhām athavāpi yojayet |
    gavāṃ śakṛtkvāthavipakvam uttamaṃ
    hitan tu tailan timireṣu nasyataḥ ||
    [1938 ed. 6.17.32]
    ghṛtaṃ hitaṃ kevalam eva paittike
    tathā tu tailaṃ pavanāsṛgutthite |
    [1938 ed. 6.17.33]
    tathāśvagandhātibalābalāśritaṃ
    nasye tu vāte trivṛtaṃ prayojayet ||
    jalodbhavānūpajamāṃsa saṃskṛtād
    ghṛtam vidheyaṃ payaso yad utthitaṃ ||
    [1938 ed. 6.17.34]
    sasaindhava kravyabhugeṇamāṃsajo
    yutaḥ puṭākhyo madhunā ghṛtena ca |
    vasāśvagṛdhroragatāmracūḍajā
    madhūkayuktā ca hitā sadāñjane ||
    [1938 ed. 6.17.35]
    tathāñjanaṃ srotasijan niṣevitaṃ
    kramād rasakṣīraghṛteṣu yujyate |
    sthitaṃ daśāhatrayam etad añjanaṃ
    kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite ||
    [1938 ed. 6.17.36]
    samāgadhīkṣārakasaindhavānvitaṃ
    tad añjanaṃ syāt timire 'tha rāgiṇi |
    subhāvitañ cāpi payas tu yad bhavet
    sarpasya kṛṣṇasya mukhena bhūriṇā ||
    [1938 ed. 6.17.37]
    ghṛtaṃ hitan tatprabhavan tu paittike
    vadanti nasyaṃ madhurauṣadhaśritaṃ |
    hitaṃ ca tat tarpaṇam atra samyutaḥ
    puṭāhvayo jāṅgalamāṃsajaś ca yaḥ ||
    [1938 ed. 6.17.38]
    rasāñjanakṣaudrayutā manaḥśilā
    dravāñjanañ cātra madhūkasaṃyutam |
    samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ
    supeṣitaṃ tuttham uśanti tadvidaḥ ||
    [1938 ed. 6.17.39]
    sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasammitaḥ
    śaṅkho 'ñjanāt kācamalaṃ vyapohati |
    [1938 ed. 6.17.40]
    palāśarohītamadhūkajā rasāḥ
    prayojitā vā madirāgrapeṣitāḥ ||
    uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ
    paceta nasyaṃ kapharogaśāntaye |
    [1938 ed. 6.17.41]
    viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ
    prayojayed dhūmam uśīram eva ca ||
    vanaspatikvāthavibhāvitaṃ ghṛtaṃ
    hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇe |
    [1938 ed. 6.17.42]
    samāgadhāsaindhavamākṣikāḍhya vā
    sajāṅgalaḥ syāt puṭapākam eva ca ||
    manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ
    sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyā |
    [1938 ed. 6.17.43]
    hitaṃ ca kāsīsarasāñjanāñjanaṃ
    vadanti pathyāguḍanāgarair yutaṃ ||
    yad añjanam vā bahuśo niṣevitaṃ
    samūtravarge triphalodake śritaṃ |
    [1938 ed. 6.17.44]
    niśācarāsye praṇidhāya cāñjanaṃ
    nyased dvimāsaṃ salilotthite punaḥ ||
    madhūkaśigroḥ kusumaiḥ samāyutaṃ
    tad añjanaṃ sarvakṛte prayojayet |
    [1938 ed. 6.17.45]
    kriyās tu sarvās tv athavāpi raktaje
    hitaḥ kramo mlāyini vāpi pittahā |
    doṣānvitasyāpi mukhapralepanaṃ
    kuryāc ca sarveṣu vidhiṃ samīkṣya tu |
    kramo hitaḥ syandaharaḥ suyojitaḥ
    sarveṣv athaiteṣu yathāsvam eva ||
    [1938 ed. 6.17.46]
    doṣocchraye naiva ca viplute gade
    dravyāṇi nasyādiṣu yojayed bhiṣak |
    punaś ca kalpe'ñjanavistaraḥ śubhaḥ
    pravakṣyate tac ca samīkṣya yojayet ||
    [1938 ed. 6.17.47]
    ghṛtam purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīn
    tathaiva mudgāmalakaṃ yavān api |
    niṣevamāṇasya hi yatnato bhayaṃ
    na vidyate vai timirāt sughorataḥ ||
    [1938 ed. 6.17.48]
    śatāvarīpāyasa eva kevalam
    tathā kṛto vāmalakeṣu pāyasaḥ |
    prabhūtasarpistriphalodakottaro
    yavaudano vā timiram vyapohati ||
    [1938 ed. 6.17.49]
    timire rāgiṇi sirā na vyadhyā syur vijānatā |
    yantreṇotpīḍito doṣas tathā hanty āśu darśanaṃ ||
    [1938 ed. 6.17.52]
    arāgaṃ timiraṃ sādhyam ādyaṃ paṭalam āśritaṃ |
    rāgi dvitīye kṛcchreṇa tṛtīye yāpyam ucyate ||
    [1938 ed. 6.17.53]
    ślaiṣmike liṅganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye |
    bhaved vṛddhendvātapatramuktāvartākṛtiḥ sitaḥ ||
    [1938 ed. 6.17.55]
    viṣamo vā tanur madhye rājimān vā bahuprabhaḥ |
    dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ ||
    [1938 ed. 6.17.56]
    snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale |
    yantritasyopaviṣṭasya svān nāsāṃ paśyataḥ samaṃ ||
    [1938 ed. 6.17.57]
    matimāñ chuklabhāgau dvau kṛṣṇān muktvā hy apāṅgataḥ |
    nipīḍya nayane samyak chidre daivakṛte tataḥ ||
    [1938 ed. 6.17.58]
    śalākayā tāmramayyā lauhyā vā yavavakrayā |
    [1938 ed. 6.17.59]
    madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā ||53||
    adakṣiṇaṃ dakṣiṇena hastenetaram anyathā |
    [1938 ed. 6.17.60]
    vāribindvāgamaḥ samyak chabdaś ca vyadhane bhavet ||54||
    saṃsicya viddhamātran tu yoṣitstanyena kovidaḥ |
    [1938 ed. 6.17.61]
    śalākāgreṇa tu tato nirlikhed dṛṣṭimaṇḍalaṃ ||55||
    abādhamānaḥ śanakair nāsām prati nudaṃs tataḥ |
    [1938 ed. 6.17.63]
    ucchiṅghanāc cāpahared dṛṣṭimaṇḍalagaṃ kaphaṃ ||56||
    [1938 ed. 6.17.64a]
    styāne doṣe cale vāpi svedayed akṣi bāhyataḥ |
    samyak sūcīm avasthāpya bhaṅgair anilanāśanaiḥ ||57||
    [1938 ed. 6.17.62]
    evaṃ tv aśakye nirhantuṃ doṣe pratyāgate'pi vā |
    [1938 ed. 6.17.65]
    snehādyair upapannasya vidadhīta punar vyadhaṃ ||58||
    [1938 ed. 6.17.66a]
    athābhramukte ca harir yathā dṛṣṭiḥ prakāśate |
    [1938 ed. 6.17.64b]
      1938 ed. 6.17.64b-app
      • athābhramukte is a conjecture by Andrey Klebanov based on the vulgate's reading of nirabhra iva.
    tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākām āharec chanaiḥ ||59||
    [1938 ed. 6.17.66b]
    sarpiṣābhyajya nayane tataḥ paṭṭena veṣṭayet |
    tato gṛhe nirābādhe śayītottānam eva tu ||60||
    [1938 ed. 6.17.67]
    udgārakāsakṣayathuṣṭhīvanotkampanāni ca |
    tatkālan nācared ūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat ||61||
    [1938 ed. 6.17.68]
    tryahāt tryahāc ca dhāveta kaṣāyair anilāpahaiḥ |
    vāyor bhayāt tryahād ūrdhvaṃ svedayed akṣi bāhyataḥ ||62||
    [1938 ed. 6.17.69]
    daśāham evaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ |
    paścāt karma ca seveta laghvannañ caiva mātrayā ||63||
    [1938 ed. 6.17.70]
    pūryate śoṇitasyākṣi sirāmokṣād vilocane |
    [1938 ed. 6.17.72]
    śalākāt karkaśāc chūlaṃ kṛśād doṣapariplavaṃ ||64||
    vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrān tīkṣṇaṃ hiṃsyād anekadhā |
    [1938 ed. 6.17.82]
    jalāsrāvaṃ suviṣamāt kriyāsaṅgakarī sthirā ||65||
    karoti varjitāṃ doṣais tasmād ebhir hitāṃ bhavet |
    [1938 ed. 6.17.83]
    aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā ||66||
    aṅguṣṭhaparvatulyā tu vaktrayor mukulākṛtiḥ |
    [1938 ed. 6.17.84]
    tārārī śātakumbhī ca śalākā syād akutsitā ||67||
    rāgaśophārbudaṃ coṣo budbudaṃ s`ūkarākṣitā |
    [1938 ed. 6.17.85]
    adhimanthādayaś cānye rogāḥ syur vyadhadoṣataḥ ||68||
    ahitācārato vāpi yathāsvaṃ tān upācaret |
    [1938 ed. 6.17.86]
    rujāsv akṣiṣu rāgeṣu bhūyo yogān nibodha me ||69||
    gairikaḥ śārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ ghṛtan tathā |
    [1938 ed. 6.17.87]
    mukhālepaḥ prayojyo'yaṃ vedanārāgaśāntaye ||70||
    mṛdu bhṛṣṭais tilair vāpi siddhārthakasamāyutaiḥ |
    [1938 ed. 6.17.88]
    mātuluṅgarasopetaḥ sadyaḥ śarmārthine hitaḥ ||71||
    payasyāśārivāpatramañjiṣṭhāmadhukair api |
    [1938 ed. 6.17.89]
    ajākṣīrārditair lepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate ||72||
    dārupadmakaśuṇṭhībhir evam eva kṛto'thavā |
    [1938 ed. 6.17.90]
    drākṣāmadhukalodhrair vā syād evaṃ saidhavāyutaiḥ ||73||
    lodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukair vāpy ajāpayaḥ |
    [1938 ed. 6.17.91]
    śritaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāgavināśanaṃ ||74||
    madhukotpalakuṣṭhair vā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ |
    [1938 ed. 6.17.92]
    śatāvarīpṛthakparṇīmustāmadhukapadmakaiḥ ||75||
    sasaindhavaiḥ śritaṃ cāpi sukhoṣṇam avacārayet |
    [1938 ed. 6.17.93]
    vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiś caturguṇe ||76||
    kākolyādipratīvāpaṃ sarvakarmasu cādiśet ||
    [1938 ed. 6.17.94]
    śāmyaty evaṃ na cec chūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet ||77||
    tataḥ sirāṃ dahec cāpi matimān kīrttitaṃ yathā |
    [1938 ed. 6.17.95]
    dṛṣṭer ataḥ prasādārtham añjane śṛṇu me śubhe ||78||
    meṣaśṛṅgyās tu puṣpāṇi śirīṣadhavayor api |
    [1938 ed. 6.17.96]
    jātyāś caiva hi tulyāni muktāvaiḍūryam eva ca ||79||
    ajākṣīreṇa sampiṣya tāmre saptāham āvapet |
    [1938 ed. 6.17.97]
    varttīs tās tu tataḥ kṛtvā yojayed añjane bhiṣak ||80||
    srotojaṃ vidrumaṃ phenaḥ sāgarasya manaḥśilā |
    [1938 ed. 6.17.98]
    maricāni ca tā vartīḥ kārayed vāpi pūrvavat |
    dṛṣṭeḥ sthairyārtham etās tu vidadhyād añjane hitāḥ ||81||
    [1938 ed. 6.17.99]
    bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni tu |
    kalpe nānāprakārāṇi tāny apīha prayojayet || 82 || iti ||
    [1938 ed. 6.17.100]

    [Adhyāya 17, (Śālākyatantra 17), Adhyāya 18 in the vulgate]

    Draft based on MS K.
    athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.18.1]
    sarvaśāstrārthatatvajñas tapodṛṣṭir udāradhīḥ |
    vaiśvāmitriṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāṣipatir muniḥ |
    [1938 ed. 6.18.3]
    tarpaṇam puṭapākaś ca sekā āścyotanāñjane |
    tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me |
    [1938 ed. 6.18.4]
    saṃśuddhadehaśiraso jīrṇṇānnasyecchataḥ śubhaṃ |
    pūrvāhṇe cāparāhṇe vā kāryam akṣṇos tu tarpanaṃ |
    [1938 ed. 6.18.5]
    vātātaparajohīne veśmany uttānaśāyinaḥ |
    ādhārau māṣacūrṇṇena klinnena parimaṇḍalau |
    [1938 ed. 6.18.6]
    netrakośasya saṃveśya tv asambādhau dṛḍhau samau |
    pūrayed ghṛtamaṇḍasya niṣarṇṇasya sukhodake |
    [1938 ed. 6.18.7]
    āpakṣmāgrāntataḥ sthāpya pañca ṣaḍvākchatāni tu |
    svasthe kaphe ṣaṭ pitte ṣṭau daśa vāte tad uttamaṃ |
    [1938 ed. 6.18.8]
    rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pravakṣate |
    yathākramopadiṣṭeṣu trīṇy ekaṃ pañca sapta vā |
    [1938 ed. 6.18.9]
    daśādṛṣṭyām athāṣṭau vā vākchatāni viśāradāḥ |
    pūrṇṇe cāpāṃgataḥ snehaṃ saṃsrāvyākṣiviśodhayet |
    [1938 ed. 6.18.10]
    svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ |
    yathāsvaṃ dhūmapānena kapham asya viśodhayet |
    [1938 ed. 6.18.11]
    ekāhaṃ vā tryaham vāpi yathādoṣaṃ viśeṣataḥ |
    tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet |
    [1938 ed. 6.18.12]
    sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇṇapāṭavaṃ |
    nirvṛttir vyādhisaṃśāntiḥ kriyālāghavam eva ca |
    [1938 ed. 6.18.13]
    gurvāvilam atisnigdham aśrukaṇḍūpadehavat |
    jñeyan doṣasamutkliṣṭaṃ netram atyarthatarpitaṃ |
    [1938 ed. 6.18.14]
    rūkṣam āvilam asrāvam asahaṃ rūpadarśane |
    vyādhivṛddhiś ca tajñeyaṃ hīnatarpaṇam akṣitaḥ |
    [1938 ed. 6.18.15]
    dhūmanasyāñjanaiḥ sekair avapīḍaiś ca tañ jayet |
    [1938 ed. 6.18.16]
    tāmyate pariśuṣkaṃ yad rūkṣaṃ yac cāpi dāruṇaṃ |
    śīrṇṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭañ ca yad bhṛśaṃ |
    [1938 ed. 6.18.17]
    tad akṣi tarpaṇād eva rogair etair vimucyate |
    durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsaśrameṣu ca |
    [1938 ed. 6.18.18]
    aśāntopadrave cākṣitarpanaṃ nopadiśyate |
    puṭapākaś ca nasye ca pratiṣiddhās tu ye gadāḥ |
    [1938 ed. 6.18.19]
    tasmāt praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca |
    [1938 ed. 6.18.20]
    puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet |
    snehanolekhanaś cāpi tathā ropaṇa eva ca |
    [1938 ed. 6.18.21]
    trividhaḥ sahito rūkṣo snigdhaḥ snigdhe ca lekhanaḥ |
    dṛṣṭer balārtham itaraḥ pittāsṛgvraṇavātahā |
    [1938 ed. 6.18.22]
    snehamāṃsavasāmajjāmedaḥsvādvauṣadhīkṛtaḥ ||
    snehārthaḥ puṭapākaḥ syād dhāryo dve vākchate tu saḥ ||
    [1938 ed. 6.18.23]
    jāṃgalānāṃ yakṛtmānsai lekhanaiś cāpi sambhṛtaḥ
    [1938 ed. 6.18.24]
    lehano vākchataṃ tasya hitaṃ dhāraṇam iṣyate |
    [1938 ed. 6.18.25]
    stanyajāṅgalamadhvājyajīvanadravyavipācitaḥ |
    lekhanāt triguṇaṃ dhārya puṭapākas tu ropanaḥ |
    [1938 ed. 6.18.26]
    svedadhūmau ca vitared dvayor hitvā tu ropaṇaṃ |
    [1938 ed. 6.18.27]
    ekāhaṃ vā dvyaham vāpi tryaha vāpy avacāraṇaṃ |
    yantraṇā tu kriyākālā dviguṇaṃ kālam iṣyate |
    [1938 ed. 6.18.28]
    tejāṃsy anilam ākāśam ādarśam bhāsvarāṇi ca |
    na paśyet tarpitākṣaś ca puṭapākakṛto pi vā |
    [1938 ed. 6.18.29]
    mithyopacārād anayor yo doṣaḥ samudīryate |
    añjanāścyotanāsvedair yathāsvaṃ tam upācaret |
    [1938 ed. 6.18.30]
    atīsāreṣu vakṣyāmi puṭapākaprasādhanaṃ |
    [1938 ed. 6.18.33]
    vanaspatyuruvūkānāṃ pāṭalyāḥ kakubhasya vā |
    kāṣṭhaiḥ syur gomayair vāpi paktir veṣṭanakarmasu |
    [1938 ed. 6.18.34]
    kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalacchadaiḥ |
    [1938 ed. 6.18.35]
    yathādoṣopayuktan tu nātiprabalam ojasā |
    rogam āścyotanaṃ hanti seko pi balavattaraṃ |
    [1938 ed. 6.18.44]
    tau tu tridhā prayuñjyeta rogeṣu puṭapākavat |
    lekhane sapta vāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa |
    [1938 ed. 6.18.45]
    āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe |
    sekasya kālo dviguṇaḥ puṭapākāt paro mataḥ |
    [1938 ed. 6.18.46]
    atha vā kāryanirvṛtter apayogo yathākramaṃ |
    pūrvāparāhṇamadhyāhnarujākāleṣu cobhayoḥ |
    [1938 ed. 6.18.47]
    yogāyogāṃ snehaseke tarpaṇoktām pravakṣyate |
    rogāṃ śirasi sambhūtāṃ hitvātiprabalāṃ guṇāṃ |
    [1938 ed. 6.18.48]
    karoti śiraso bastir ya ukto mūrdhni tailikāḥ |
    śuddhadehasyāparāhṇe yathāvyādhiśirasya tu |
    [1938 ed. 6.18.49]
    dṛḍhaṃ keśāntam āvadhya bastiṃ datvā vicakṣaṇaḥ |
    yathāvyādhiḥ śritasnehapūrṇṇaṃ saṃ yasya dhārayet |
    [1938 ed. 6.18.50]
    tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhāṇavit |
    vyaktarūpeśu rogeṣu śuddhadehasya kevale |
    [1938 ed. 6.18.51]
    netra eva sthite doṣe prāptam añjanam ācaret |
    lekhanaṃ ropanam vāpi prasādanam athāpi vā |
    [1938 ed. 6.18.52]
    tatra pañca rasā varjyāḥ madhuraikavivarjitāṃ |
    pañcadhā lekhanaṃ yuñjyad yathādoṣam atandritaḥ |
    [1938 ed. 6.18.53]
    netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritaṃ |
    mukhanāsākṣibhir doṣam ojasā srāvayet tu taṃ |
    [1938 ed. 6.18.54]
    kaṣāyan tiktakaṃ vāpi sasnehaṃ ropaṇaṃ hitaṃ |
    tatsnehaśaityād varṇṇaṃ syād dṛṣṭeś ca balavardhanaṃ |
    [1938 ed. 6.18.55]
    madhuraṃ snehasampanam añjanan tu prasādanaṃ |
    dṛṣṭer doṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ tu yad dhitaṃ |
    [1938 ed. 6.18.56]
    yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ |
    pūrvāparāhṇakṣaṇadā vāñjane kāla iṣyate |
    [1938 ed. 6.18.57]
    tridhaivāñjanasaṃyogo guḍikārasacūrṇṇataḥ |
    yathāpūrvaṃ balaṃ teṣu śreṣṭham āhur manīṣiṇaḥ |
    [1938 ed. 6.18.58]
    hareṇumātrā varttiḥ syāl lekhanasya pramāṇataḥ |
    prasādanasya cārdha tu dviguṇā ropaṇasya tu |
    [1938 ed. 6.18.59]
    rasāñjanasya mātrā tu piṣṭvā varttimitā matā |
    dvis triś catuḥ śalākāś ca cūrṇṇasyāpy anupūrvaśaḥ |
    [1938 ed. 6.18.60]
    teṣān tulyaguṇāny eva vidadhyād bhājanān api |
    sauvarṇṇaṃ rajataṃ śārṅgaṃ vaiḍūryaṅ kāṃsam eva ca |
    [1938 ed. 6.18.61]
    āyasañ ca vidheyāni śalākāś ca yathākramāt |
    vaktrayor mukulākārā kalāyaparimaṇḍalā |
    [1938 ed. 6.18.62]
    aṣṭāṃgulā madhye kṛśā sukṛtā sādhunigrahā |
    audumbary aśmajā vāpi tārarītihitā bhavet |
    [1938 ed. 6.18.63]
    sukhāsīnasya nirbhujya netraṃ cātatapāṇinā |
    adakṣiṇaṃ dakṣiṇena kṣipet kānīnam añjanaṃ |
    [1938 ed. 6.18.64]
    apāṅgam vā yathādoṣam athavāpi gatāgatāṃ |
    vartmāvale pi vāsāṃ vāpy aṅgulyaiva prayojayet |
    [1938 ed. 6.18.65]
    antyāntyayor vārnāñjyād dhi bādhamāno kṣi vā bhiṣak |
    na cānirgatadoṣe kṣṇidhāvanaṃ saṃprayojayet |
    [1938 ed. 6.18.66]
    doṣapratinivṛttas tu hanyād dṛṣṭer balan tathā |
    [1938 ed. 6.18.67]
    adhāvanād bahis tiṣṭhaṃ bhūyaḥ sañjanayed bhayaṃ |
    śramodāvarttaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ |
    [1938 ed. 6.18.68]
    malavegavighātoṣṇaiś cārttānāṃ nāñjanaṃ hitaṃ |
    rāgopadehau timiraṃ śūlaṃ saṃrambham eva ca |
    [1938 ed. 6.18.69]
    nidrākṣaye kriyāśaktiṃ kāleṣv eṣu karoti tat |
    śirorugdhūpanaṃ tapte rāgādhīmanthasambhavaḥ ||
    [1938 ed. 6.18.70]
    saṃrambhaśūlaunasyānte pratiśyāyaṃ karoti ca |
    śirasnāte tiśīte ca ravāv anudite pi ca |
    [1938 ed. 6.18.71]
    doṣasthairyād apārtha syād doṣotkleśaṃ karoti vā |
    ajīrṇṇe py evam etat syāt srotomārganirodhanāt |
    [1938 ed. 6.18.72]
    doṣavegodaye dantaṃ kuryāt tāṃs tān upadravān |
    tasmāt pariharan doṣān añjanaṃ sādhu yojayet |
    [1938 ed. 6.18.73]
    vyāpadaś ca jayed etāḥ sekāś cyotanalekhanaiḥ |
    [1938 ed. 6.18.74]
    yathāsvan dhūmakavaḍair nasyaiś cyāpi samucchritāḥ |
    viṣadaṃ laghv anāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalaṃ |
    [1938 ed. 6.18.75]
    praśāntadoṣan nayanaṃ viriktaṃ samyag ādiśet |
    jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastarūkṣam atīva ca |
    [1938 ed. 6.18.76]
    netre virekātiyogotsyandane cātimātraśaḥ |
    tatra santarpaṇaṃ kāryaṃ vidhāṇaṃ vātanāśanaṃ |
    [1938 ed. 6.18.77]
    viriktaṃ hīnam akṣi syād udagrataradoṣavat |
    kaṇḍūpadehau paicchilyaṃ saṃrambhaś cārtim eva ca |
    dhūmanasyāñjanais tatra hitan doṣāvasecanaṃ |
    [1938 ed. 6.18.78]
    snehavarṇṇabalopetaṃ prasannan doṣavarjitaṃ |
    jñeyaṃ prasādanaṃ samyag upayukte kṣi nirvṛtaṃ |
    [1938 ed. 6.18.79]
    kiñcid dhīnavikāraḥ syāt tarpaṇād vikṛtād api |
    tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ vidhānaṃ śasyate mṛdu |
    [1938 ed. 6.18.80]
    sādhāraṇam api jñeyam evaṃ ropaṇalakṣaṇaṃ |
    [1938 ed. 6.18.81]
    snehanaṃ ropaṇaṃ vāpi hīnayoge tv apārthakaṃ |
    tasmān mātrāvidā kāryam añjanaṃ siddhim icchatā |
    dhūmaiḥ sanasyair atha vā jayec chleṣmāṇam īritaṃ |
    [1938 ed. 6.18.82]
    puṭapākakriyādyāsu kriyāsv eṣaiva kalpanā |
    sahasraśo pi kurvīta bījenānena pūjitaḥ ||
    añjanan nasyakavaladhūmapānam anukramāt |
    yuñjyād yathārtham etāni pṛthak pṛthag athāpi vā |
    [1938 ed. 6.18.83]
    dṛṣṭer balavivṛdhyarthaṃ pāpmarogakṣayāya ca |
    nṛpārhāṇy añjanāgrāṇi nibodhemānyataḥ paraṃ |
    [1938 ed. 6.18.84]
    bhāgān aṣṭāv añjana-sya nīlotpalasugandhinaḥ |
    tāmraṃ suvarṇṇañ ca bhaved rajatañ ca samāṃśataḥ |
    [1938 ed. 6.18.85]
    ekādaśaitān aṅgāṃs tu yojayet kuśalo bhiṣak |
    mūṣākṣiptan tu taddhāntam āvṛtaṃ jātavedasi |
    [1938 ed. 6.18.86]
    khadiraṃ syandanāṅgāraiḥ gośakṛdbhir athāpi vā |
    gavāṃ śakṛdrase mūtre ghṛte dadhny atha mākṣike
    [1938 ed. 6.18.87]
    tailam madyavasāmajjāsarvagandhodakeṣv api |
    drākṣāsitekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca |
    [1938 ed. 6.18.88]
    sārivādikaṣāyeṣu utpalādau tathaiva ca |
    niṣecayet pṛthak vainaṃ dhāntaṃ dhāntaṃ punaḥ punaḥ |
    [1938 ed. 6.18.89]
    tato ntarikṣe saptāhaṃ plotābaddhaṃ sthitaṃ jale |
    viśoṣya cūrṇṇayen muktāṃ sphāṭikaṃ vidruman tathā |
    [1938 ed. 6.18.90]
    kālānuśārivāñ cāpi śucir āvāpya yogataḥ |
    etac cūrṇṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe |
    [1938 ed. 6.18.91]
    vaiḍūryadantasphaṭikaśaṅkhaśailāyase nave |
    śātakombhe tha śārṅgo vā rājate vā susaṃvṛte |
    sahasrapākavat pūjyabhūmipāya prayojayet |
    [1938 ed. 6.18.92]
    tenāñjitākṣo nṛpatir bhavet sarvajanapriyaḥ |
    adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ |
    [1938 ed. 6.18.93]
    kuṣṭhaś candanamelā ca patraṃ madhuka𑑎𑑎𑑎m añjanaṃ |
    meṣaśṛṃgyāś ca puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca |
    [1938 ed. 6.18.94]
    utpalasya bṛhatyoś ca padmasyāpi ca kesaraṃ |
    nāgapuṣpam uśīrāṇi pippalyas tuttham eva ca |
    [1938 ed. 6.18.95]
    kukkuṭāṇḍakapālāni pathyān dārvīṃ sarocanaṃ |
    maricānyakṣamajjā ca tulyā caḥ gṛhagodhikā |
    [1938 ed. 6.18.96]
    kṛtvā sūkṣmaṃ tataś cūrṇṇaṃ nyased abhyarcya pūrvavat |
    etad bhadrodayaṃ nāma sadā vārhati bhūpatiḥ |
    [1938 ed. 6.18.97]
    vakrañ ca maricañ caiva māṃsī śaileyam eva ca |
    tulyāṃśāni samagrais taiḥ samā cātra manaḥśilā |
    [1938 ed. 6.18.98]
    patrasya bhāgāś catvāro dviguṇaṃ sarvato ñjanaṃ |
    tāvac ca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavat tv etad añjanaṃ ||
    [1938 ed. 6.18.99]
    manaḥśilā devakāṣṭhaṃ rajane triphaloṣaṇaṃ |
    drākṣāmadhukamañjiṣṭhāḥ saindhavelāḥ sagairikāḥ |
    [1938 ed. 6.18.100]
    lodhraṃ śāvarakaṃ cūrṇṇam āyasaṃ tāmrajan tathā |
    kālānuśārivāñ cāpi kukkuṭāṇḍadalāni ca |
    [1938 ed. 6.18.101]
    piṣṭvā cchāgena payasā guḍikāṅ kārayed bhiṣak |
    kaṇḍūtimiraśukrārmaraktarājyupaśāntaye |
    [1938 ed. 6.18.102]
    kāṃsāpamārjanamaṣī madhukaṃ saindhavan tathā |
    eraṇḍamūlañ ca samaṃ bṛhatyoś ca dviraṃśataḥ |
    [1938 ed. 6.18.103]
    ājena payasā piṣṭvā tāmrapātram pralepayet |
    saptakṛtvas tu tā varttyaḥ cchāyāśuṣkā rujāpahā |
    [1938 ed. 6.18.104]
    rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ |
    piṇḍāṃjanāni matimāṃ vidadhyāt tu yathāgadam iti ||
    [1938 ed. 6.18.106]
    || śālākye 17 || ❈ ||

    [Adhyāya 18, (Śālākyatantra 18), Adhyāya 19 in the vulgate]

    Draft based on MS K.
    athāto nayanābhighātapratiṣedham adhyāyam vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.19.1]
    abhyāhate tu nayane bahudhā ṇarāṇāṃ
    saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmāṃ |
    [1938 ed. 6.19.3ab]
    dṛṣṭiprasādajananais tam upakrameta
    nasyāsyalepapariṣevanatarpaṇādyaṃ ||
    [1938 ed. 6.19.3cd]
    uktaṃ purā kṣatajapittajaśūlapathyaṃ
    dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhim āśu kuryāt |
    [1938 ed. 6.19.4ab]
    snigdhair himaiś ca madhuraiś ca tathā prayogaiḥ
    svedāgnidhūmabhayaśokarujābhitāpaiḥ |
    [1938 ed. 6.19.4cd]
    abhyāhatām api tathā ca bhiṣak cikitse|d
    vaiśeṣikaś ca pariṣecanalepabasti |
    [1938 ed. 6.19.5ab]
    mastiṣkam ūrdhapariṣecanatarpanādyaiḥ |
    [1938 ed. 6.19.5cd]
    ṣaṭsaptatir nayanajā ya ime pradiṣṭāḥ |
    rogā bhavanty amahatām mahatāñ ca netre |
    [1938 ed. 6.19.8cd]
    stanyapradoṣajanitaḥ kapharaktadoṣād |
    bālākṣivartmabhaya eva kukūṇako nyas
    [1938 ed. 6.19.9ab]
    tenākṣikaṇḍūr atha mardati cākṣikūṭo |
    nāsālalāṭam api cātha śiśuḥ sa nityaṃ
    [1938 ed. 6.19.9cd]
    sūryaprabhān na sahate muhur āśravec ca |
    tasyāhate rudhiram āśu vinirlikhed vā
    [1938 ed. 6.19.10ab]
    kṣaudrāyutaiś ca kaṭakaiḥ pratisārayītaḥ |
    mātuḥ śiśor abhihatañ ca vidhim vidadhyāt |
    [1938 ed. 6.19.10cd]
    taṃ vāmayen madhukamākṣikasaṃyutaiś ca
    pītam payaḥ saha phalaiḥ kharamañjarotthaiḥ ||
    [1938 ed. 6.19.11]
    syāt pippalīlavaṇamākṣikasaṃyutair vā
    toyair vameta madhumāgadhikāyutair vā |
    naivaṃ vamantam atha vāmayituṃ yateta |
    [1938 ed. 6.19.12ab]
    datvā vacāmadanadugdhabhuji prayojya pūrvan
    tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ |
    [1938 ed. 6.19.12cd]
    jambvāmradhātrīvaruṇeṣu ca dhāvanārthaṃ
    kāryaṃ kaṣāyam atha sevanam eva cāpi |
    [1938 ed. 6.19.13ab]
    āścyotane pi ca ghṛtaṃ hy amṛtaṃ vipakvam
    iṣṭaṃ tathāhur api vā triphalāvipakvaṃ |
    [1938 ed. 6.19.13cd]
    nepāliśaṃkhamaricāni rasāñjanañ ca
    sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni |
    [1938 ed. 6.19.14ab]
    syād añjanaṃ madhurasāmadhutāmrakair vā
    kṛṣṇāyasaṃ madhurase tv atha vāpi ghṛṣṭaṃ |
    [1938 ed. 6.19.14cd]
    vyoṣam palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamañ ca
    lākṣāñ ca gairikayutāṃ guḍikāñjanam vā |
    [1938 ed. 6.19.15ab]
    nimbacchadaṃ madhukadārvy atha tāmralodhram
    icchanti cātra bhiṣajo 'ñjanam aṃśatulyaṃ |
    [1938 ed. 6.19.15cd]
    srotojaśaṃkhadadhisaindhavamardhapakṣam
    ābhāvitaṃ tu śiśuśukratadañjanan tu |
    [1938 ed. 6.19.16ab]
    syande kaphād abhihitaṃ kramam ācarec ca
    bālasya yogakuśalaḥ kukuṇaṃ jighāṃsuḥ ||
    [1938 ed. 6.19.16cd]
    samudram iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ cikitsituṃ |
    [1938 ed. 6.19.17ab]
    vaktun niravaśeṣeṇa ślokānāṃm ayutair api |
    [1938 ed. 6.19.17cd]
    sahasrair api vā py uktam artham alpamatir naraḥ |
    [1938 ed. 6.19.18ab]
    tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇāty apaṇḍitaḥ |
    [1938 ed. 6.19.18cd]
    yad idaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsābījam īritaṃ |
    [1938 ed. 6.19.19ab]
    kuśalenābhipannan tad bahudhābhiprarohati |
    [1938 ed. 6.19.19cd]
    tasmān matimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā |
    [1938 ed. 6.19.20ab]
    sarvam ūhyam agūḍhārthaṃ śāstram āgamabuddhineti ||
    [1938 ed. 6.19.20cd]
    śālākye || 18 || ❈ ||

    [Adhyāya 19, (Śālākyatantra 19), Adhyāya 20 in the vulgate]

    Draft based on MS K.
    athātaḥ karṇṇagatarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.20.1]
    karṇṇaśūlaḥ praṇādaś ca bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca |
    karṇṇāśrāvaḥ karṇṇakaṇḍū karṇṇavarcas tathaiva ca |
    [1938 ed. 6.20.3]
    krimikarṇṇaḥ pratīnāhe vidradhir vividhas tathā |
    karṇṇapākaḥ pūtikarṇṇas tathaivārśaś caturvidhaṃ |
    [1938 ed. 6.20.4]
    tathārbudaṃ saptavidhaṃ śophaś cāpi caturvidhaḥ |
    ete karṇṇagatā rogā viṃśad aṣṭau ca kīrttitāḥ |
    [1938 ed. 6.20.5]
    samīraṇaḥ srotagato nyathācaran samantataḥ śūlam atīva karṇṇayoḥ |
    karoti doṣaiś ca yathāsvam āvṛtaḥ sa karṇṇaśūlaḥ kathito durāsadaḥ |
    [1938 ed. 6.20.6]
    yadā ca tiṣṭhet tu vimārgam āgataḥ sametya nāḍīṃ sahaśabdavāhinīṃ |
    śṛṇoti śabdān vividhān tathā naraḥ praṇādam enaṃ kathayanti cāmayaṃ |
    [1938 ed. 6.20.7]
    sa eva śabdābhivahāḥ sirā yadā kaphānuyāto vyanusṛtya tiṣṭhati |
    tadā narasyāpratikārasevino bhaved dhi bādhiryam asaṃśayaṃ khaluḥ |
    [1938 ed. 6.20.8]
    śramāt klamād vāpi hi rūkṣabhojinaḥ samīraṇaḥ śabdapathe vyavasthitaḥ |
    viriktamūrdhasya narasya dāruṇaṃ karoti hi kṣvelam atīva karṇṇayoḥ |
    [1938 ed. 6.20.9]
    śirobhighātād athavā nimajjato jale prapākād athavāpi vidradheḥ |
    sraved dhi pūyaṃ khalu yatra karṇṇataḥ sa karṇṇasaṃsrāva iti prakīrttitaḥ
    [1938 ed. 6.20.10]
    kaphena kaṇḍūpacitena karṇṇayor bhṛśam bhavet srotasi kaṇḍusaṃjñitaḥ |
    viśeṣite śleṣmaṇi pittatejasā dhruvaṃ bhavet srotasi karṇṇagūthakaḥ |
    [1938 ed. 6.20.11]
    sa karṇṇagūtho dravatāṃ yadā gato vilāpito ghrāṇasukhaṃ prapadyate |
    tadā sa karṇṇapratināhasaṃjñito bhaved vikāraḥ śiraso nuvedakṛt |
    [1938 ed. 6.20.12]
    yadā tu mūrcchanty athavāpi jantavaḥ sṛjanty apatyāny athavāpi makṣikā |
    tadañjanatvāc chravaṇo nirudhyate bhiṣagbhir ādyaiḥ krimikarṇṇa ity atha |
    [1938 ed. 6.20.13]
    kṣatābhighātaprathitas tu vidradhi bhavet tathā doṣakṛto paraḥ punaḥ |
    saraktapītāruṇam asram āsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān |
    [1938 ed. 6.20.14]
    bhavet prapākaḥ khalu pittakopato vikothavikledakaras tu karṇṇayoḥ |
    srotasthite śleṣmaṇi pittatejasā vilīyamāne bhṛśasaṃpratāpite |
    [1938 ed. 6.20.15]
    avedano vāpy athavā rujānvito ghaṇaṃ sravet pūtikapūtikarṇṇataḥ |
    pradiṣṭaliṅgāny arśāṃsi yatnatas tathaiva śophārbudaliṅgam īritam iti ||
    [1938 ed. 6.20.16]
    śālākye 19 || ❈ ||

    [Adhyāya 20, (Śālākyatantra 20), Adhyāya 21 in the vulgate]

    Draft based on MS K.
    athātaḥ karṇagatarogapratiṣedhaṃ adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.21.1]
    karṇaśūle praṇāde ca bādhiryakṣveḍayor api |
    caturṇṇām api rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajam viduḥ |
    [1938 ed. 6.21.4]
    snigdhaṃ vātaharaiḥ svedair upasninnaṃ virecitaṃ |
    nāḍīsvedair upacaret piṇḍasvedais tathaiva ca |
    [1938 ed. 6.21.5]
    mīnakukkuṭalāvānām māṃsajaiḥ payasātha vā |
    [1938 ed. 6.21.8]
    aśvatthapatravallīm vā vidhāya bahuputrikāṃ |
    abhyajyāṅgārasaṃpūrṇṇaṃ vidadhyāc chravaṇe sukhaṃ |
    [1938 ed. 6.21.9]
    kṣaumaguggulvagarubhiḥ saghṛtair dhūpayīta ca |
    bhuktopari hitaṃ sarpir bastikarma ca pūjitaṃ |
    [1938 ed. 6.21.11]
    uṣṇam payonupānam vā trirātram pāyayed ghṛtaṃ |
    mūrdhabastiṣu nasye ca mastiṣke pariṣecane |
    [1938 ed. 6.21.12]
    śatapākaṃ balātailaṃ praśaṃsaṃti ca bhojane |
    kaṇṭhakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena tu |
    [1938 ed. 6.21.13]
    vipacet kukkuṭavasāṃ karṇṇayos tatra pūraṇaṃ |
    taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkoṭhajaṃ tathā |
    [1938 ed. 6.21.14]
    ahiṃsāpecukāmūlāṃ saralan devadāru ca |
    laśunaṃ śṛṅgaverañ ca tathā vaṃśāvalekhanaṃ |
    [1938 ed. 6.21.15]
    kalkair eṣān tathaivāmblaiḥ pacet snehacaturguṇaṃ |
    vedanānigrahārthan taddhitaṃ syāt karṇṇapūraṇaṃ |
    [1938 ed. 6.21.16]
    laśunārdrakaśigrūṇāṃ muruṃgyā mūlakasya ca |
    kadalyāś ca rasaḥ śreṣṭhaḥ sukhoṣṇaḥ karṇṇapūraṇe |
    [1938 ed. 6.21.17]
    kṣaudrañ ca śṛṅgaverarañ ca saindhavaṃ tailam eva ca |
    kaṭuṣṇaḥ karṇṇayor deyam etad vā vedanāpahaṃ |
    [1938 ed. 6.21.18]
    vaṃśāvalekhasaṃyukteṃ mūtre vājāvike bhiṣak |
    sarppiḥ pacet tena karṇṇaṃ pūrayet karṇṇaśūlinaḥ |
    [1938 ed. 6.21.19]
    mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍāny aṣṭāṅgulāni vā |
    kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayet tataḥ |
    [1938 ed. 6.21.20]
    yat tailaṃ cyavate tebhyo dīptebhyo bhājanopari |
    etat tu dīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanāṃ |
    [1938 ed. 6.21.21]
    kuryād evaṃ bhadrakāṣṭhe kuṣṭhe vāsaralepi vā |
    [1938 ed. 6.21.22]
    mūtreṣv ambleṣu vātaghne gaṇe ca kathite bhiṣak |
    pacec caturvidhaṃ snehaṃ pūraṇārthaṃ tu karṇṇayoḥ |
    [1938 ed. 6.21.28]
    ghṛtasnehakriyāś coktāḥ śūle syuḥ pittasaṃyute |
    [1938 ed. 6.21.29]
    sarṣapeṃgudajāḥ snehaḥ sakaphe pūraṇaṃ hitaṃ |
    gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet |
    [1938 ed. 6.21.35]
    sakṣāraṃ tac ca vitared bādhirye karṇṇapūraṇaṃ |
    sitāmadhukanimbaiś ca siddham vāje payasy atha |
    [1938 ed. 6.21.36]
    uṣṇaṃ mathitvā niḥkvāthe belvaśītaṃ samuddhritaṃ |
    punaḥ paced daśakṣīraṃ datvā madhukacandane |
    [1938 ed. 6.21.37]
    bilvāmblagāḍhaṃ tat tailaṃ bādhirye karṇṇapūraṇaṃ |
    vakṣyate nyat_ pratiśyāye vidhiḥ so py atra pūjitaḥ |
    [1938 ed. 6.21.38]
    vātavyādhiṣu yaś cokto vistareṇa sukhāvahaḥ ||
    karṇṇāsrāve pūtikarṇṇe tathaiva krimikarṇṇake |
    [1938 ed. 6.21.39]
    samānaṃ karma kurvīta yogāṃ vaiśeṣikān api |
    śirovirecanaṃ caiva dhūpaṇaṃ pūraṇaṃ tathā |
    [1938 ed. 6.21.40]
    pramārjanan dhāvanañ ca vīkṣya vīkṣyāvacārayet |
    rājavṛkṣāditoyena surasādijaleṇa vā |
    [1938 ed. 6.21.41]
    karṇṇaprakṣālanaṃ kāryaṃ cūrṇṇair etairś ca pūrayet |
    cūrṇṇapañjcakaṣāyañ ca kapittharasam eva ca |
    [1938 ed. 6.21.42]
    karṇṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha |
    sarjatvakcūrṇṇasaṃyuktaṃḥ karppāsīphalajo rasaḥ |
    [1938 ed. 6.21.43]
    madhunā saṃśritaḥ sādhuḥ karṇṇāsrāve praśasyate |
    lākṣāsarjarasau vāpi cūrṇṇitau karṇṇapūraṇaṃ |
    [1938 ed. 6.21.44]
    saśaivalamahāvṛkṣajambvāmraprasavāyutaiḥ |
    kuliṃgakṣaudramāṇḍūkaiḥ siddhaṃ tailañ ca pūjitaṃ |
    [1938 ed. 6.21.45]
    tindukāny abhayā lodhraṃ samaṅgāmalakaṃ tathā |
    pūraṇañ cātra pathyāṃ syāt kapittharasam eva ca |
    [1938 ed. 6.21.46]
    kapitthāmrarasañ cāpi madhūkasya dhavasya ca |
    pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vārttivināśanaṃ |
    [1938 ed. 6.21.47]
    priyaṃgumadhukāmbaṣṭhādhātakyutpalaparṇṇinī |
    mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca |
    [1938 ed. 6.21.48]
    pacet tailan tadāsrāvam abhigṛhṇāti pūraṇāt |
    [1938 ed. 6.21.49]
    krimikarṇṇavidhānārthaṃ krimighnaṃ yojayed vidhiṃ |
    [1938 ed. 6.21.51]
    vārtākidhūmañ ca hitaḥ sarṣapasneha eva ca |
    pūraṇaṃ haritālena gavām mūtrayutena tu |
    [1938 ed. 6.21.52]
    dhūpanaṃ karṇṇadaurgandhye gugguluḥ śreṣṭha ucyate |
    prarcchadanaṃ dhūmapānaṃ kavaḍasya ca dhāraṇaṃ |
    [1938 ed. 6.21.53]
    karṇṇakṣveḍahitaṃ tailaṃ sārṣapam vāpi pūjitaṃ |
    vidradhau vāpi kurvīta vidradhyuktaṃ vidhiṃ bhiṣak |
    [1938 ed. 6.21.54]
    kledayitvā tu tailena svedena pravilāyya ca |
    viśodhayet karṇṇagūthaṃ bhiṣak samyak chalākayā |
    [1938 ed. 6.21.55]
    snehaḥ svedo tha vamanaṃ dhūmo mūrdhni virecanaṃ |
    vidhiś ca kaphahā sarvaṃ karṇṇakaṇḍūm apohati ||
    [1938 ed. 6.21.56]
    atha karṇṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet |
    tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret |
    [1938 ed. 6.21.57]
    karṇṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryāt kṣatavisarpavat |
    karṇṇacchidre vattamānaṃ kiṭūkledakaphādikaṃ |
    [1938 ed. 6.21.58]
    śṛṅgeṇāpahared dvīpān athavāpi śalākayā |
    śeṣāṇān tu vikārāṇā prāk cikitsitam ītitaṃ ||
    [1938 ed. 6.21.59]
    śālākye || 20 ||
    kaphasyandaṃ raktasyandaṃ lekhyaṃ cchvedyaṃ ca pakṣmagaṃ |
    dṛṣṭikriyāvidhāṇañ ca netrāghatas tathaiva ca |
    karṇṇarogaṃ pratīkāraṃ proktaṃ vai dvitīyo daśa || ❈ || 0 ||
    [1938 ed. 6.21.60]

    [Adhyāya 21, (Śālākyatantra 21), Adhyāya 22 in the vulgate]

    Draft based on MS K.
    athāto ghrāṇagatarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.22.1]
    apīnasaḥ pūtināsaṃ nāsāpākas tathaiva ca |
    tathā śoṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitam eva ca |
    [1938 ed. 6.22.3]
    kṣavathur bhraṃśathur dīptir nāsānāhaḥ parisravaḥ |
    bhavec choṣeṇa sahitā daśaikaś ceritā gadāḥ |
    [1938 ed. 6.22.4]
    catvāry arśāṃsi catvāraḥ śophāḥ saptārbudāni ca |
    pratiśyāyāś ca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ |
    ekatriṃśat sahaitais tu nāsārogāḥ prakīrttitāḥ ||
    [1938 ed. 6.22.5]
    ānāhyate śuṣyati yasya nāsāḥ prakledam āyāty atha dhūmyate ca |
    na vetti yo gandharasāṃś ca jantur juṣṭaṃ vyavasyet tam apīnasena | *
    [1938 ed. 6.22.6]
    tañ cānilaṃ śleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgaṃ |
    doṣair vidagdhair galatālumūle saṃdūṣito yasya samīraṇas tu |
    [1938 ed. 6.22.7]
    nireti pūtir mukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ pravadanti rogaṃ |
    ghrāṇāśritaṃ pittam arūṃṣi kuryād yasmin vipāke balavāṃś ca pākaḥ |
    [1938 ed. 6.22.8]
    tan nāsikāpāka iti vyavasyed vikledakothāv api yatra dṛṣṭauḥ |
    caturvidhaṃ dviprabhavaṃ dvimārgaṃ vakṣye punaś copari raktapittaṃ |
    [1938 ed. 6.22.9]
    doṣair vidagdhair atha vāpi jantor lalāṭadeśe bhihatasya tais taiḥ |
    nāsā sravet pūyam asṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogaṃ |
    [1938 ed. 6.22.10]
    ghrāṇāśrito marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilo nāsikayā nireti |
    [1938 ed. 6.22.11]
    kaphānuyāto bahuśo tiśabdas taṃ rogam āhuḥ kṣavathuṃ vidhijñaḥ |
    tīkṣṇopayogād atijighrato vā bhāvāt kaṭūn arkanirīkṣaṇād vā |
    [1938 ed. 6.22.12]
    sūtrādibhir vā taruṇāsthimarmaṇy udgharṣite nyat | kṣavathur nireti |
    prabhraśyate nastukayor hi yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphas tu |
    [1938 ed. 6.22.13]
    prāk sañcito mūrdhani samprataptas taṃ bhraṃśathuṃ rogam udāharanti |
    ghrāṇaṃ bhṛśaṃ dāhi tu yasya jantvor vātaś ca dīpyann iva niścarec ca |
    [1938 ed. 6.22.14]
    nāsā pradīpte nayanasya cāpi vyādhiṃ tu dīptiṃ tam udāharanti |
    kaphāvṛto vāyur udārasaṃjño yadā svamārge viguṇas tu tiṣṭhet |
    [1938 ed. 6.22.15]
    nāsāṃ vṛṇoty āsyagataḥ sarogo nāsāpratīnāha iti pradiṣṭaḥ |
    ajasram acchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇṇaṃ śravatīha nāsā |
    [1938 ed. 6.22.16]
    rātrau viśeṣeṇa ca tat tu rogaṃ nāsāpratisrāva iti vyavasyet |
    ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pradīpte pariśoṣite ca |
    [1938 ed. 6.22.17]
    kṛcchrāc chvased ūrdhvam adhaś ca jantur yasmiṃ sa nāsāpariśoṣa uktaḥ |
    dośaiḥ samastaiḥ pṛthag ekaśaś ca brūyād yathārśāṃsi tathaiva śophāṃ |
    [1938 ed. 6.22.18]
    svaśāstrasiddhāntam avekṣya cāpi sarvātmakaṃ saptavidhārbudaṃ syāt |
    rogapratiśyāya itīha yat tu taṃ vakṣyate pañcavidhaṃ purastāt |
    [1938 ed. 6.22.19]
    nāsāsrotogatā rogā ekatriṃśat prakīrttitāḥ |
    srotaḥpathe tu vipulaṃ śophava tv arbudaṃ hitaṃ |
    [1938 ed. 6.22.20]
    śophās tu śophavijñānā nāsāsrotovyavasthitā iti ||
    [1938 ed. 6.22.21]
    śālākye 21 || ❈ ||

    [Adhyāya 22, (Śālākyatantra 22), Adhyāya 23 in the vulgate]

    Draft based on MS K.
    athāto ghrāṇagatapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.23.1]
    apīnase pūtināse ca jantoḥ snehāsvedau ccharddanaṃ sraṃsanañ ca |
    hitaṃ bhavel laghu tīkṣṇañ ca bhaktam uṣṇan toyaṃ dhūmapānañ ca kāryaṃ ||
    [1938 ed. 6.23.3]
    kaliṃgakaṃ maricaṃ hiṃgu lākṣā śephālikā surasā kaṭphalañ ca |
    vacā kuṣṭhaṃ tikṣṇagandhā viḍaṃgahitaṃ nityaṃ cāvapīḍe kaṇā ca |
    [1938 ed. 6.23.4]
    ebhir dravyaiḥ sārṣapaṃ cāpi tailaṃ paced dhīmānn asya hetoḥ samūtraṃ |
    nāsāpāke pittaharaṃ vidhāṇaṃ kāryaṃ sarvam bāhyam abhyantarañ ca |
    [1938 ed. 6.23.5]
    hared raktaṃ kṣīravṛkṣatvacañ ca yojyāḥ seke saghṛtāś ca pradehāḥ |
    vakṣyāmy ūrdhvaṃ raktapittopaśāntiṃ nāḍīvatsyāt pūyaraktacikitsyaṃ |
    [1938 ed. 6.23.6]
    vānte samyak cāvapīḍāś ca yojyās tīkṣṇā dhūmāḥ sodhanaṃ cātra nasyaṃ |
    vairecanaṃ prathame nastatas tu nāḍyā cūrṇṇaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca |
    [1938 ed. 6.23.7]
    kuryāt svedāñ chirasaś cānilaghnāṃ dadyā dhūmān anyad anyad dhitañ ca |
    dīpte roge paittikañ ca vidhiṃ kuryān madhuraṃ śītalañ ca |
    [1938 ed. 6.23.8]
    nāsānāhe snehapānaṃ pradhāṇaṃ snigdhāṃ dhūmāṃ mūrdhni bastiś ca nityaṃ |
    balātailaṃ sarvathā copayojyam vātavyādhāv uktam anyac ca ya syāt |
    [1938 ed. 6.23.9]
    nāsāsrāve ghrāṇataś cūrṇṇam uktan nāḍyā deyaṃ ye vapīḍāś ca pathyā |
    tīkṣṇān dhūmān devadārvyārdrakāṇāṃ māṃsañ cājaṃ hitamātrādiśanti |
    [1938 ed. 6.23.10]
    nāsāśoṣe kṣīrasarpiḥ pradhānaṃ siddhaṃ tailaṃ cānukalpena nasyaṃ |
    sarpiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiś ca snehe svedau snehikaś cātra dhūmaḥ |
    [1938 ed. 6.23.11]
    śeṣāṃ rogāṃ ghrāṇajāṃ sanniyacched yathā teṣāṃ kīrttitaṃ saṃvidhāṇam iti || ||
    [1938 ed. 6.23.12]
    śālākye 22 || 0 |*

    [Corresponds to 6.51 in NE, Adhyāya 24 in the Vulgate]

    [Adhyāya 23, (Śālākyatantra 23), Adhyāya 25 in the vulgate]

    Draft based on MS K.
    athātaḥ śirogatarogavijñānīyaṃ adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.25.1]
    śiro rujāni martyānām vātapittakaphaistribhiḥ |
    sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhis tathā |
    [1938 ed. 6.25.3]
    sūryāvartāvebhedābhyāṃ śaṃkhakena tathaiva ca |
    daśaprakārāvasthāsya lakṣaṇaṃ sampravakṣyate |
    [1938 ed. 6.25.4]
    yasyānimittaṃ śiraso rujās tu bhavanti tīvrā nivitātimātraṃ |
    vandhopatāpaiś ca bhavedbhiśeṣaḥ śirobhighātaḥ sa samīraṇena |
    [1938 ed. 6.25.5]
    yasyoṣṇamaṅgāranibhaṃ yathaiva dahyec chiro dhūpyati mātraṃ |
    śītena rātrau ca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt |
    [1938 ed. 6.25.6]
    śiro bhavet yasya kaphopadigdhaṃ guru pratistavamatho himañ ca |
    śūnākṣikūṭāṃ vadanañ ca yasya śirābhighātaḥ sakaprakopāt |
    [1938 ed. 6.25.7]
    śirobhighāte tritayapravṛtta rvāṇi liṅgāni muhurbhavanti |
    raktātmakaṃ pittasamānaliṅgaṃ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavec ca |
    [1938 ed. 6.25.8]
    asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāṃmihasaṃkṣayeṇa |
    kṣatapravṛttiḥ śirasobhitāpaḥ kaṣṭo bhaved ugrajātimātraṃ |
    [1938 ed. 6.25.9]
    saṃsvedanaś cchardanadhūmanasyai rasṛś ca vivṛddhime
    nistudyate yasya śirotimātraṃ sabhakṣamāṇaṃ sphuratīva cāpi |
    [1938 ed. 6.25.10]
    grāṇāc ca gacchet salilaṃ saraktaṃ śirobhighātaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ |
    sūryodaye yā mandam akṣibhruvaṃ vedanayātigāḍhaṃ |
    [1938 ed. 6.25.11]
    vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivartate ca |
    śītena śāntiṃ labhate kadācid uṣṇena jantuḥ sukham āpnuyād vā |
    [1938 ed. 6.25.12]
    āvartasaṃjñāḥ sa tu sūryapūrvā vyādhirsmṛtaḥ pittasamīraṇābhyāṃ |
    [1938 ed. 6.25.13]
    yasyokta sārthāgaṃmatīva jantāḥ sambhedatodabhrumamohaśūlaiḥ |
    [1938 ed. 6.25.15cd]
    pakṣād daśāhād athavā kadācit tasyāvabhedaṃ tritayāhyavasyet |
    śaṃkhāśrito vāyur udīrṇṇavegaḥ kṛtānuyātraḥ kapharaktapittaiḥ |
    [1938 ed. 6.25.16]
    rujā sutīvrāṃ pratanātiśīrṣa viśeṣatañ cāpi hi saṃkhayās tu |
    sukaṣṭametaṃ khaluśaṃkhasaṃjñāṃ maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ |
    [1938 ed. 6.25.17]
    vyādhiṃ vadanty udgatamṛtyukalpaṃ
    bhiṣak sahasrair api durnivāram iti ||
    [1938 ed. 6.25.18]
    śālākye || 23|| ❈ ||

    [Adhyāya 24, (Śālākyatantra 24), Adhyāya 26 in the vulgate]

    Draft based on MS K.
    athātaḥ śirogatarogapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.26.1]
    vātavyādhividhiṃ kuryātc chiroroge nilātmake |
    payonupānaṃ seveta ghṛtan tailam athāpi vā |
    [1938 ed. 6.26.3]
    mudgān māṣāṃ kulaṃtthāmś ca khādedvāniśi kevalāṃ |
    kaṭvāṣṇāṃ samasarpiṣkān uṣṇaṃ cānupivet payaḥ |
    [1938 ed. 6.26.4]
    pived vā payasā tailaṃ tatkālaś cāpi mānavaḥ |
    vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiś ca sukhoṣṇairllepayec chiraḥ |
    [1938 ed. 6.26.5]
    svinnair vā matsyāpiśitaiḥ kṛśarair vā sasaindhavaiḥ |
    [1938 ed. 6.26.6]
    candanotpalakuṣṭhair vā snigdhairmmārgadhivāyutaiḥ ||
    svinnasya nasya tailasyāt kulīrarasasādhitaṃ |
    [1938 ed. 6.26.7]
    varuṇādau gaṇekṣuṇṇe kṣīramevodakaṃ pacet |
    kṣīrāvasiṣṭan tacchītaṃmathitvāsāramudvaret |
    [1938 ed. 6.26.8]
    tad vā madhurakaiḥ siddhaṃ nasyataḥ pūjitaṃ haviḥ |
    asmiṃ vipakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarpiḥ saśarkaraṃ |
    [1938 ed. 6.26.9]
    dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snehikaṃ yojayed bhiṣak |
    pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane |
    [1938 ed. 6.26.10]
    trivṛtaś cātra deyaṃ syād valātailam athāpi vā |
    bhojayec ca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhir vā susaṃskṛtaiḥ |
    [1938 ed. 6.26.11]
    pittaraktasamutthānaṃ śirorogaṃ nivācayet |
    śiraḥ pralayaiḥ saghṛtaiḥ pariṣekaiś ca śītalaiḥ |
    [1938 ed. 6.26.12]
    kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitāyutaiḥ |
    nalavaśjāmevāla candano śīrapadmakaiḥ
    [1938 ed. 6.26.13]
    śaṃkhagairikakalhāra mustāmbhoruhasaṃyutaiḥ |
    śiraḥ pralepaiḥ saghṛtaiḥ sarvvair vā payasāyutaiḥ
    [1938 ed. 6.26.14]
    mukhālepaiś ca madhurair nasyakarmmādibheṣajaṃ |
    āsthāpanairvirekaiś ca patthaiś ca snehabastibhiḥ |
    [1938 ed. 6.26.15]
    kṣīrasarpirhitannasyaṃ vasā vā jāṅgalāḥ śubhāḥ |
    utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ tathā |
    [1938 ed. 6.26.16]
    bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanaṃ |
    madhuraṃ kṣīrasarpiś ca sakṣaudraṃ śarkarāyutaṃ |
    [1938 ed. 6.26.17]
    pittaraktasamuddiṣṭaṃ yaccānyad api tad vidhaṃ ||
    kaphotthitaṃ śirorogañjayet kaphavināśanaḥ ||
    [1938 ed. 6.26.18]
    śirovirekair vamanais tīkṣṇair gaṇḍuṣadhāraṇaiḥ |
    [1938 ed. 6.26.19ab]
    madhukasāreṇā śiraḥ snigdhaṃ cāsya virecayet |
    iṅgudasya dhavatvagni meṣaśṛṅgasya vāyunaḥ |
    [1938 ed. 6.26.20]
    ebheneva kṛtāvarttidhūmapāne prayojayet |
    kaphaghnāṃ vamanāñjātra jighrac cūrṇṇañ ca kaṭphalaṃ |
    [1938 ed. 6.26.21]
    saralākāṣṭhaśārṅgaṣṭhādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ |
    kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairllepayec chiraḥ |
    [1938 ed. 6.26.22]
    yavaṣaṣṭhikayoś cānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutaṃ |
    paṭolanimvakaulatthīmātrāvad bhojayed rasaiḥ ||
    [1938 ed. 6.26.23]
    śirorogatridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
    sarpiḥ pānaviśeṣeṇa purāṇam vā diśanti hi ||
    [1938 ed. 6.26.24]
    kṣayaje kṣayamāsādhya kartavyo vṛṃhaṇo vidhiḥ |
    pāne nasye ca sarpiḥ syad vātaghnamadhuraiḥ śritaṃ |
    [1938 ed. 6.26.25]
    kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ sadā ||
    krimibhir bhakṣamānasya vakṣate śirasaḥ kriyā |
    [1938 ed. 6.26.26]
    śoṇitaṃ nasyato dadyāt tena mūrcchanti jantavaḥ |
    mattāḥ śoṇitagandhena samayānti tatastutaḥ |
    [1938 ed. 6.26.27]
    teṣāṃ nirharaṇāṃ kāryaṃ tataḥ śīrṣavirecanaiḥ |
    hrasvaśigrukavījaiś ca kāṃsanīlasamāyutaiḥ |
    [1938 ed. 6.26.28]
    kṛmighnairavapīḍaiś ca mūtrapiṣṭair upācaret |
    pūtimatsyakṛtāṃ dhūmāṃ krimighnāñś ca prayojayet |
    [1938 ed. 6.26.29]
    bhojanāni krimighnāni pānāni vividhāṇi ca ||
    sūryāvartevidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajaṃ |
    [1938 ed. 6.26.30]
    tathā bhaved deha vyādhau prāptamanyac ca yad bhavet |
    [1938 ed. 6.26.31cd]
    śirīṣamūlakaphalair avapīḍanayor hitaḥ ||
    [1938 ed. 6.26.32ab]
    avabhedahito vāsyādva cā pippalisaṃyutaṃ |
    [1938 ed. 6.26.33]
    śārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitaṃ |
    sarpiḥ kṣaudrayuto lepo dvayor api sukhāvahaḥ |
    [1938 ed. 6.26.35]
    āhāraś ca vidhātavyo vātapittapraṇāśanaḥ |
    [1938 ed. 6.26.37cd]
    madhuśīrdoṣasaṃyāva haviḥ pūraiś ca yaḥ kramaḥ ||
    kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasyaḥ pānañ ca śaṃkhake |
    [1938 ed. 6.26.38]
    udakānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraś cātra śasyate |
    śatāvarīṃ kṛṣṇatilāṃ madhukaṃ utpalaṃ |
    [1938 ed. 6.26.39]
    dūrvāpunarnnavām vāpi lepaṃ sādhvavacārayet |
    mahāsugandham athavā pālindīñ cāmlapeṣitāṃ |
    [1938 ed. 6.26.40]
    śītāṃ śvā pi parīṣekāṃ pradehāṃś cātrāvatārayet |
    sūryāvartāpahaś cāsmin navapīḍaṃ prayojayet |
    [1938 ed. 6.26.41]
    kṣayakrimikṛtau hitvā śirorogeṣu vuddhimān |
    madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyabhivirecayet |
    [1938 ed. 6.26.42]
    paścāt sarṣapatailena tato nasyaḥ praśasyate |
    na cecchāntim vrajanty evaṃ snigdhasvinnan tato bhiṣak |
    [1938 ed. 6.26.43]
    etān upakramet samyak śirāṇāṃ mṛdudāraṇaiḥ ||
    ṣaṭsaptatir netrarogā viṃśadaṣṭaurakarṇṇajāḥ |
    [1938 ed. 6.26.44]
    ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirorogā daśaiva tu ||
    iti ha vistaraṇaḥ proktāḥ salakṣaṇā cikitsitāḥ |
    [1938 ed. 6.26.45]
    saṃhitāyām abhihitāḥ pañcaṣaṣṭimukhāmayāḥ |
    etāvanto yathāsthūlam uttam āṅgagatā gadāḥ ||
    asmiṃ chāstras tu nipatitāḥ saṃkhyārūpacikitsitair iti ||
    [1938 ed. 6.26.46]
    śālākye || 24 || ❈ ||