<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?>
MS Kathmandu KL 699: Uttaratantra, 45-66 "Daśaka"
Published in by in .
- https://www.klib.gov.np/
- Kaiser Library
- Kathmandu, [region], Nepal
- Known as: KL 699.
- Siglum: K
The Nepalese MSS do not follow the sequence of the vulgate here.
Vulgate 6.38 is between Nepalese 6.58 and 6.59.
More ▾
| Title |
Suśrutasaṃhitā |
| Author |
Suśruta |
| Physical description |
| Language/Script |
Sanskrit in Nepalese script.
-
śa
and sa not
distinguished.
-
ba
and va not
distinguished.
|
| Format |
pothi |
| Material |
palm-leaf |
| History |
| Date of production |
M Saṃvat 301 (878 CE). |
| Place of origin |
Kathmandu |
| Provenance |
[record of ownership] |
| Acquisition |
Acquired by 1907 by the then Prime Minister of Nepal, Chandra
Shumsher Jang Bahadur Rana and placed in the Kaiser Library that he
created for his son, Kaiser (Keshar) Shumsher Rana. |
L athāto
mūtradoṣapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
āmādhyaśanaśīlasya kaphapittapradūṣitaṃ |
srotobhir basticm āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha |
vivarṇṇam āvilaṃ sāṃdraṃ kṛcchrād api ca tad bhavet |
tato vegapratīghātād udāvarttena vā⸤yunā |
prapīḍyaśoṣyamāne tu mūtrarogās tadudbhavāḥ |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
mūctrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ | || kṣayas tathā |
mūtragranthir mūtraśukro mūtravātas tathaiva ca |
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīcrttitāḥ ||
raukṣyād vegavighātād vā vāyur vastau savedanaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
mūtram alpā⸤lpam atha vā sarujaṃ saṃpravarttate ||
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
śakṛnmārgasya bastecś ca
vāyur antaram āśritaḥ |
aṣṭhīlāvadghāanaṃ
granthiṃ karotiy acalam unnataṃ |
vinmūtranilasaṃgaś ca tatrādhmānañ ca jāyate |
vātāṣṭhīleti tām āhucr vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||
vegaṃ vidhārayed yas tu mūtrasya kuśalo naraḥ |
niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato nilaḥ |
⸤mūtrasaṅgo bhavet tena
bastikukṣinipīḍanaḥ |
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
sandhācrya vegaṃ mūtrasya bhūyo yaḥ sraṣṭum icchati |
tasya nābhyeti yadi vā kathaṃ cit saṃpravarttate |
pravāhato mandarujam alpam alpaṃ punaḥ punaḥ |
mūctrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajaṃ |
mūtrasya vege vihate tad udāvarttasaṃjñitaṃ ||
apānaḥ kupito vāyur uL⸤daraṃ
pūrayed bhṛṣaṃ |
nābher adhastād ādhmānaṃ
janayet tīvravedanaṃ |
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhaṇaṃ ||
cbastau vāpy atha nāle maṇau vā yasya dehinaḥ |
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ |
sravec chanair alpam alpaṃ sarujaṃ vātha vārujam |
viguṇānilajo vyācdhir mūtrotsaṃgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
rūkṣasya klāntadehasya kukṣau tiṣṭhaṃ sadāgatiḥ |
sadāhavedane kuryāt sukṛcchra⸤mūtrasaṃkṣayaṃ ||
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtaṃ |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahaṃ srāvayecd adhaḥ |
mūtraṃ hāridram athavā saraktaṃ raktam eva vā |
kṛcchrāt punaḥ punar jantor uṣṇavātaṃ
vadanti taṃ ||
abhyantare bastimukhe vṛtto lpasthiram eva ca |
vedanāvānacti sadā mūtramārganirodhakaḥ |
jāyate yasya sahasā graṃthir asmarilakṣaṇaḥ |
sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanā⸤dibhiḥ ||
pratyupasthitamūtras tu maithunaṃ yo bhinandati |
tasya mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttate |
purastād vāpi cmūtrasya paścād vāpi kadā canaḥ ||
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate ||
viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāha bahalaṃ tathā |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇṇacsannibhaṃ |
mūtrokasādaṃ tam vidyād rogam pittakṛtam bhiṣak ||
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchraṃ pravarttate |
śuṣka⸤m bhavati yac cāpi śaṃkhacūrṇṇaprapāṇḍuraṃ |
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
kaṣāyacūrṇṇasarpīṃṣi ckalkāṃ lehāṃ payāṃsi ca |
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ |
vidadhyān matimān tatra samīkṣyāśmarisādhanaṃ |
mūtrodāvarttakayogāṃś ca kārtsnyenechopayojayet |
kalkam ervārubījānām akṣamātraṃ sasaindhavaṃ |
dhānyāmblayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate |
su⸤rāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibet naraḥ |
madhuṃ māṃsopadaṃśam vā pibed vāpy atha gauḍikaṃ |
pibet kuṃkumakarṣacm vā madhūdakasamāyutaṃ |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt |
dāḍimāṃmbla
yu
tāṃ mukhyām elājīrakanāgaraiḥ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrackṛcchrāt pramucyate |
pṛthakparṇyādivargañ ca mūlaṃ gokṣurakasya ca |
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturguṇaṃ |
kṣī⸤rāvaśiṣṭaṃn tatpūtaṃ sarpiṣā saha yojitaṃ |
pibet kṣīran tatas tan tu mūtrakṛcchraharan naraḥ |
śakṛt kharasya sampīcḍya śakṛd vāpy atha vājinaḥ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
mustābhayādevadārumūrvāṇām madhukasya ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣacnivāraṇaṃ |
abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasammitaṃ |
sahāmbhasā salavaṇaṃ piben mūtrarujāpahan |
udu⸤mbarasamaṅ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutaṃ |
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpahaṃ |
nidigdhikāyāḥ csvarasaṃ pibet kuḍavasaṃmitaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kālyam atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ |
prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasaṃmmitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūctradoṣarujāturuḥ |
dhātrīphalarasenaiva sūkṣmelām vā piben naraḥ |
tasyālābhe suśītena svetataṇḍulavāri⸤ṇā |
tālasya taruṇam mūlaṃ trapusasya rasaṃ
tathā |
svetakarkaṭakaś caiva prātas tu payasā pibet |
sritacm vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣaviśudhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ |
balāśvadaṃṣṭrāṃ krauñcāsthikokilākṣakataṇḍulāṃ |
L⸤śataparvakamūlañ
ca devadāru sacitraṃkaṃ |
akṣabījañ ca surayā kalkīkṛtya piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tacthaivāśmaribhedanaṃ |
pāṭalākṣaram āhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutaṃ |
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭan tailamātrayeti || ❈ ||
L
athāto mūtrāghātapratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
yadā mūtrayato jantoḥ mūtravego vihanyate |
mūtrāghātaṃ vadanty etam aṣṭa⸤dhā sa tu vakṣyate |
vātena pittena kaphena sarvais tathābhighātaiḥ śakṛdaśmaribhyāṃ |
tathāparaḥ śarkarayā sukacṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito ṣṭamas
tuḥ |
alpam alpaṃ bhṛśaṃpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ
saṃtudyamānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
pītam vāpy actha vā raktaṃ muṣkamehanabastibhir
agnineva ca dahṛmbhiḥ pittāghātena mehate ||
samunnaddhodaraḥ kṛcchrān muṣkamehana⸤bastibhiḥ |
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate ||
dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇṇam muhur muhus
tācmyamānaḥ sa kṛcchreṇa sannipātena mehate ||
mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣv abhihateṣu vā |
srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛṣadāruṇaḥ |
vātācghātena liṅgāni tasya tulyāni nirddiśet ||
śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ |
sādhmānañ ca samūla⸤ñ ca mūtrasaṅgaṃ karoti ca ||
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
aśmarī śarkarā caiva śṛṇu kīrttayacto mamaḥ |
śarkarāyā viśeṣan tu śṛṇu kīrttayato mama |
pacyamānaṃ tu pittena śoṣyamānan tu vāyunā |
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkarety
abhisañjñitaṃ ||
chṛtpīḍā vepathuḥ śūlaḥ kukṣāv agniś ca durbalaḥ |
tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyā⸤mi mūtrāghātacikitsitaṃ |
kāryaṃ bhaved yathā yac ca śṛṇu kīrttayato mama ||
kaṣāyāny tha kalkāś ca lehāḥ csvedās tathaiva ca |
hitā syur mūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ |
ervvārubījakalkaḥ syāc chlakṣṇapiṣṭaukṣasammitaḥ |
dhānyāmlbapeyo lavaṇo mūtrācghātena pīḍitaḥ |
surāṃ sauvarcalavatīm pradhānāṃ prapiben naraḥ |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjaṃ saguḍaṃ śāntim arcchati |
ma⸤dhūdakena saṃloḍya karṣaṃ kuṃkumakasya vā |
rātrau paryuṣitam pūtaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
dāḍimāṃmblayutaṃ macdyaṃ śuṇṭhījīrakasaṃyutaṃ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pṛthakparṇyādivargañ ca svadaṃṣṭrāñ caiva tatsamaṃ |
ardhaprasthena dugdhasya paced ardhācḍhakodake |
kṣīrāvaśiṣṭam āhṛtya
pūtaṃ sarpir vidhūpitaṃ |
śītīkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ |
gardasya śakṛd vā⸤pi vājināṃ vā gavāṃ tathā |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
haridrāṃ madhukaṃ mūrvāṃ mustakaṃ devacdāru ca |
pibed akṣasamāṃ kalkāṃ payasā mūtrapīḍitaḥ |
triphalāṃ śūkṣmapiṣṭaṃ vā kalkaṃ badarasammitaṃ |
vāriṇā lavaṇīkṛtya piben mūtrarujācpahaṃ |
drākṣārasasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāharaṃ |
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pūtaṃ
kuḍavasammitaṃ ||
L⸤mūtradoṣaharam
pītvā naraḥ sampadyate sukhī ||
prapīḍyāmalakānām vā rasaṃ kuḍavasammitaṃ |
pītvāgadībhavecj jantur mūtradoṣeṇa pīḍitaḥ |
mūtradoṣe pibed vāpi hiṃgvelāpānasaṃyutā |
pānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ |
elāhiṃguyutaṃ kṣīraṃ sacrpirmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣo viśudhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca tat |
palāśakṣāram āhṛtya saptakṛtvā⸤pariśrutaṃ |
pāyayet tailasaṃsṛṣṭaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ ||
adhyardhaprasṛtaṃ vāpi tathā sa labhate sukhaṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya palāśakṣāravac ca taṃ |
vilvasiṃhīyavanāḍaṃ palāśaḥ pāribhadrakaḥ |
eṣāṃ kṣāram parisrāvya surayā saha saṃsṛjet ||
ctatra kalkān imāṃ dadyād badarāsthisamanvitāṃ ||
varāṃgamūṣakāṇy elā ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet |
ekatraitat samā⸤loḍya pibec charkarayā saha |
eteṣv eva pacet sarpis taṃ lihen madhunā saha |
saguḍakṣārasaṃyuktaṃ mūtrakṛccchrāt pramucyate ||
etat sarvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
mūtradoṣeṣu kṛcchreṣu tena sampadyate gadaḥ |
aśmarīśarkarāhetoḥ pūrvam ucktaṃ cikitsitaṃ |
prasamīkṣya yathānyāyaṃ bhiṣak tān api yojayet |
śvadaṃṣṭrāditaṭekuñci hapuṣāṃ kaṇṭakā⸤rikāṃ |
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikāṃ |
vidārigandhādi saṃhṛtya tābhiḥ sa tṛvṛtāṃ picbet ||
tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ |
dadyād uttarabastiñ ca vātakṛcchropaśāntaye ||
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaraṃ |
cpaktvā samyak pibet tac ca dadyād anilaruggharaṃ |
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇe kṛtaṃ |
pītaṃ ghṛtaṃ pi⸤ttakṛcchraṃ nāśayet kṣīram eva vā |
ebhir eva kṛtaṃ snehaṃ trividheṣv eva bastiṣu |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīracdrākṣārasair yutaṃ |
rasaṃ mauṣakamustādi varuṇādau ca saṃbhṛtaṃ |
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate |
yathādoṣocchrayaṃ kuryād etācm eva ca sarvaje |
phalguvṛścikadarbhāśmasāracūrṇṇaṃ ca vāriṇā |
surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpahaṃ |
⸤tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
mūtrakṛcchre sadā cāsya kāryā vā vātikī kriyā ||
csvedāvagāhāvabhyaṃgaḥ basticūrṇṇakriyās tathā |
sakṛjje vā tathānyau tu muddhiṣṭau
kriyāvidhīti ||
L
athātoc yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
paraḥ sukhārthaḥ pramadā
ḥ
supuṃsāṃ yasmād ato yonigatāṃ vikārāṃ |
ya⸤tnena vaidyaḥ samupakrameta yasmāt sukhārthan tadadhīna
eva |
yoniḥ praduṣṭā grasate na śukraṃ
garbhan nac gṛhṇāti tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogāṃ vividhāṃs tathānyāṃ |
mithyopacārāt suratakriyāyāḥ
daivāt tathā cārttacvabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu
yonyāṃ vicitrāṃ janayanti rogāṃ |
te viṃśatir bheṣajaL⸤hetucihnair
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca |
udāvarttā vandhyasañjñā plutā ca
pariplutā vātalā ceti vātāt ||
raktakṣayā vāminī sraṃsanī ca
putraghny atho pittalā caiva pittāt |
atyānando karṇṇir na dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca |
śaṇḍhy aṇḍinī mahatīc sūcīvaktrā
sarvātmikā sarvadoṣās tathānyā ||
saphenilam udāvarttā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati |
vandhyām anārttavāṃ⸤ vidyād utplutāṃ nityavedanāṃ |
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmarucir bhṛśaṃ |
vātalā karkaśā stabdhā śūlanistocdapīḍitā |
catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanā |
sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyā sā lohitakṣayā |
srutāv apy udgired bījaṃ vāminī rajasā plutā |
cprasraṃsanīṃ sraṃsate kṣobhitā duḥprajāyinīṃ |
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
atyathapittalā⸤ yonir dāhapākasamanvitāḥ |
catasṛṣv iapi cādyāsu
pittaliṃgāni yojayet |
atyānandād asantoṣād grācmyadharme dhigacchati |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmā sṛgbhyāṃ tu jāyate |
maithune caraṇī pūrvā puruṣāt sātiricyate |
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃc na tiṣṭhati |
śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastātiśītalā |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṃgāni yojayet |⸤
naṣṭārttavastanaḥ ṣaṇḍhyā kharasparśā ca maithune ||
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet |
vivṛctā tu mahāyoniḥ sūcīvaktrātisaṃvṛtā |
sarvaliṅgasamutthānāṃ sarvadoṣasamanvitā |
catasṛṣv api cādyāsu sarvaliṃgāni darśanaṃ |
pañcāsādhyāc bhavantīmā vyādhayaḥ sarvadoṣajāḥ |
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate |
dadyād uttarabastīś ca vi⸤ṣeṇa yatheritaṃ |
karkaśāṃ śītalāṃ stabdhām alpasparśān tathaiva ca |
kumbhīsvedair yojayīta sānūpodakasaṃcyutaiḥ |
madhurauṣadhasaṃyuktāṃ veśavārāṃś ca yoniṣu |
nikṣiped dhārayeyuś ca balātailam alaṃ śanaiḥ |
dhāvanāni ca pathyāni kurvīta vamanānic ca |
ūṣācoṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavidhiṃ bhiṣak |
durgandhāṃ picchilām vāpi cūrṇṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ |⸤
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ |
yonikrimiprabandhān tu śodhanadravyasaṃyutaiḥ ||c
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ |
bṛhatīphalakalkair vā tadambupariśodhitā |
sakaṇḍūrān tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayecc ca tāṃ |
karṇṇinyāṃ vartt
i
a
yo deyāḥ śodhanadrasaṃyutāḥ |
prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśa⸤yet |
pidhāya veśavāraiś ca tato bandhaṃ samācaret |
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca surāriṣṭasamāṃ bhicṣak |
kṣīramāṃsarasaprāyam āhāraṃ vidadhīta ca |
śukrārttavastanyadoṣā rasadoṣāś ca kīrttitāḥ |
klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhicr eva ca |
garbhiṇīṃ prati rogeṣu cikitsā cāpy udīritā |anuprajāta rogāṃś ca cikitsed uttarāṃ
bhiṣag
iL⸤ti
||kāyaci
kāyacikitsā || 23 ||
athāto mānuṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantacriḥ śruṇu vatsa suśruta ||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
iti yat prāgabhihitaṃ vistarat tasya vakṣyate ||
grahāṇyaṃ gativijñānamacnavasthāsahiṣṇutā |
kriyā ś cāmānuṣī
yasmiṃ sagrahaḥ parikīrttitaāḥ ||
aśucibhinnamayādakṣata.......
⸤taṃ |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā |
asaṃkhyeyāṃ grahāṇyas ttu grahādhipatayas tu ye ||
vyacñjānte vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā
|
devās ca devārigaṇyas tathaiva gandharvayakṣāḥ pitaro
bhujaṅgāḥ |
rakṣāṃsi yā cāpi piśācahāticreṣoṣṭako devagaṇyai
grahaukhyaḥ |
saṃtuṣṭaḥ sucira vina ṣṭagandhamālyau nistandrīr
avitathasaṃskṛtābhilāpī |
te⸤jasvī sthitanayano varapradātā
brahmaṇyau bhavati ca rudradevajuṣṭaḥ ||
saṃsvedīṃ dvijagurudevadoṣavacktā jihmākṣo
vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ |
saṃtuṣṭo bhavati na cānnapānahātairdraṣṭātmā bhavati
ca devaśatrujuṣṭaḥ ||
hṛṣṭātmā pulinavanāntacropasevī svācāraḥ parigatagandhamālyapaḥ |
nṛttādyaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ
gandharvagrahaparipīḍi⸤to manuṣyaḥ ||
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāk
sahiṣṇuḥ ||
tejasvī vacdati ca kim dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
pretānāṃ nipatati saṃstareṣu piṇḍāṃ śāntātmā jalam
api cāpasavyahastaḥ |c
māṃsepsustilakṛtapāyasābhikāmastadbhakṣo bhavati
pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||
yastūrvyā prasarati sarpavat kadā⸤cit
sṛkvaṇyau vilihati jihvayā tathaiva ||
krordhārttoguḍaṃmadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati
bhucjaṅgamagra hārttaḥ ||
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo
bhṛśamatiniṣṭhuro tiśūraḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī | c śaucadviḍ bhavati sa rakṣasā
gṛhītaḥ |
udhdhastaḥ kṛśaparuṣaś cirapralāpī
durgandho bhṛśamaśucistathāti⸤lolaḥ |
bahvāśī vijanahimāṃburātrisevī vyācaṣṭaṃ
bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||
sthūlākṣo dructagamanaḥ saphenalehī niṣceṣṭaḥ
patati ca vepatethayāti |
yaś cādridviradanagādivicyutaḥ saṃ saṃhṛṣṭo bhavati
sahagrahābhijuṣṭaḥ || c
devagrahāḥ paurṇṇāmāsyāmāsurāḥ sandhyayor api |
gandhayāḥ prāyaśoṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipatha |
⸤
kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ paṇcamyām api coragāḥ |
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś carturdaśyāṃ viśaṃ...ti hi ||
darpaṇyadīn yathā cchāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā |
mayo bhāskarārcīṃṣi tathā dehaṃ ca
dehadhṛk |
viśanti na ca dṛśyante
grahāstadvaccharīcriṇam ||
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo
niyataś ca satyaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu niL⸤tyaṃ vyastāḥ samastāś ca
yathāprabhāvaṃ |
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyāṃ kvacidāviśanti | c
ye tvāviśantīti vadanti mmūḑhās te
bhūtasargād
viṣaāyādvyapoḍhā |
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ |
asṛgvacsāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśācarāś cāpi tamāviśanti |
niśācarāṇānteṣāṃ hi ye devagaṇa⸤saṃrśritāḥ |
te tu tat satvasaṃsargāsmaddhruttās tu tadañjanāḥ |
devagrahā iti khyātāḥ procyante śucayacs tu te |
devavac ca namasyante pravarttante ca devavat |
svāmiśīlapriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu |
nirṛteryā duhitarastāṃsāṃ sac prabhavaḥ smṛtaḥ
||
sanyāso satpravṛtteṣu vṛttiteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtāḥ |
hiṃsāvihārā ye keciddivyam bhā⸤vānapāśritāḥ |
bhūtānīti kṛtā saṃjña teṣāṃ
bhūtapravaktṛbhiḥ |
grahasañjñāni bhūtāni tasmād budhyaictayo bhiṣak
||
vidyayā bhūtavaidyatvamatan tvevaṃ nirucyate |
teāṣāṃ śāntyathamanvicchan vaidyas tu susamāhitaḥ |
japyaiḥ saniyamaidhīmān ārabhecta kicitsituṃ |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī |
bhakṣyāś ca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhiru⸤cyate ||
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca |
yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni teṣāṃc pradāpayet |
hiṃsanti manujāṃ yeṣu prāyaśo divaseṣu tu |
devagrahe devagṛhe hutvāgniṃ prāpayed baliṃ
||
kuśasvastikapūpājyacchatrapāyacsasaṃyutaṃ |
āsure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
gandharvasya gavāṃ mārge maṃdyamāṃsāṃ bujākulaṃ |
hṛ⸤dye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ |
atimuktakacampādyaiḥ puṣpaiś ca vitared baliṃ |
catucṣpathai rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā |
śūnyālaye piśācasya cītraṃ
balim upāharet |
na śakyā balinā yetu yogais tāṃ samupācaret |
jacnvṛkṣacarmaromāṇi śalyakālasunan tathā |
hiṃgu mūtrañ ca bastasya dhūpamasmai pradāpayet |
etena śāmyati⸤ kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ
|
gajāhvāpippalīmūlaṃ vyoṣāmalakasarṣapān |
godhānakulamācrjāraruṣapittaprapeṣimān|
nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyād yogatatvavit ||
nadyāṃ pitṛgrahāyaṣṭaṃ kuśāsuraṇa bhūṣitaṃ |
trenraicvopaharec cāpi nāgāya vividhād baliṃ |||
svarāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajaṃ |
purīśaṃ kaṃkagṛdhrā⸤bhyāṃ varāhasya ca
pīṣayet |
bastamūtreṇa tatsiddhaiṃ tailaṃ syāt pūrvavaddhitaṃ |
śirīṣapuṣpa laśuna śuṇṭhīc
siddhārthakaṃ vacāṃ |
mañjiṣṭhāṃ rajanī kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet |
vartyaś chāyāviśuṣkāstāḥ sapittāt nayanāṃjanaṃ |
naktamālaphalaṃ vyocṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ
haridre ca kṛtā vartyaḥ pūrvavannayanañjane |
...........................L⸤vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭanna matsyapittena pūrvavat |
pūrāṇasarpirlaśunaṃ hiṃgu siddhāthakaṃ vacā |
c
golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭī tathā |
kukkuṭī sarpagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike|
vajraproktā vayasthā ca śṛṅgī mohanavalyapi ||c
arkamūlaṃ trikaṭu |kaṃ tāla sroto jamañjanaṃ |
naipālī haritālañ ca ra |
...............⸤mārjāradvīpavājigajāṃs tathā |
śvāvidchālyakagodhānāṃ tathaiva
nakuloṣṭrayauḥ |
vidadhītavasāmūtraṃ rattacpittanakhatvacaḥ |
asmin varge bhiṣak kuyāt tailāni ca ghṛtāni ca |
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā |
avapīḍeñjane caiva vicdadhyād guḍikākṛtāṃ |
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā |
uddhūpane śla.......ṣṭaṃ pradehe
cāvacāra⸤yet |
eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
hanyādalpaina kālena snehādirapi ca kramaḥ |c
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
ṛte paiṣācamanyeṣāmanukūlaṃ samācaret |
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
c
hitāhitavidhānañ ca nityam eva samācared iti ||
L
athāto pasmāraprati⸤ṣedhaṃ vyāṃ ||
smaraṇan na bhavaty asminn āpac ca parivarjayet |
apasmāra iti proktas tato yaṃ vyādhir antackṛt |
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā |
nidrānāśaś ca tasmiṃs ca bhaviṣyati bhavanty atha |
saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣuc mānavaḥ |
dantāṃ khādaṃ vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patat kṣitau |
so pasmāra iti khyātaḥ sa ca dṛṣṭaś
caturvi⸤dhaḥ |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ kṛṣṇaṃ mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmackaḥ |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ pītaṃ mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ śuklaṃ māmanudhācvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāraḥ kaphātmakaḥ ||
hṛdi todastṛkledastriṣvapyeteṣu⸤ saṃkhyayā |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi |
sarvaliṃgasamavāpaḥ sarvadocṣaprakopaje |
animittāgamād vyādher gamanād asṛhād api |
āgamāccāpy apasmāraṃ vadantyanyo nya dūṣaṇaṃ |
kramopayogād doṣācṇyaṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca |
āgamād
vaiśvarūpyāc ca sa
tu nirvalyate budhaiḥ |
deve varṣaty api yathā bhūmau⸤ bījāni
kānicit |
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayaḥ |
sthāyinaḥ kecidalpena kālenācbhivivadhitāḥ |
darśayanti vikārāṃstu viśvāṃ kramanisargataḥ |
apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu |
tasya kāyo vidhiḥ sacrvā unmādeṣu pravakṣyate |
purāṇasarpiṣa pānamabhyaṅge
caiva pūjitaṃ |
upayogo grahoktānāṃ yogāL⸤nāṃ vāpy aśeṣataḥ |
bhis rukaṭvaṅgakiṇihīnimbatvagrasasādhitaṃ |
caturguṇe gavāṃ mūtre tailamabhyañjane hictaṃ |
godhāṇakulanāgānāṃ vṛṣabharkṣagavān api |
pitteṣu tailaṃ siddhāñ ca nasyebhyaṅge ca pūjitaṃ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
c
kulatthayavakolāni śarabījaṃ palaṃkaśā |
jaṭilāṃ pañcamūle
dve⸤ pathyāni kvāthyayogataḥ |
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacet tat paittike hitaṃ ||
vātikaṃ bastibhiś cāpi paicttikañ ca virecanaiḥ |
kaphajam vamanaidhīmānapasmāramupācaret |
bhārgīsiddhe pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasaṃ |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyocpakalpayet |
jñātvā ca madhurībhrūtaṃ taṃ
viśasyānnamuddharet |
trīn bhāgāṃ tasya hiṇvasya cūrbhāgena saṃsṛjet
⸤
maṇḍodakāthe deyaś ca bhārgīkvātha suśītalaḥ
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ |
jātagandhāṃc jātarasāṃ pāyayed āsavaṃ bhiṣak |
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṃgalyaṃ cāpi dhārayed
iti ||
L
athātonmādapraticṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
madayanty uddhatā doṣā yasmād unmārgam āśritāḥ |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate |
⸤
ekaikaśaḥ sarvaśaś ca dośair atyathamucchritaiḥ |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate |
vicṣādbhavati ṣaṣṭhaś ca yathāsvaṃ tasya bheṣajaṃ |
sa tu pravṛddhastaruṇo
madasaṃjñāṃ bibhartti ha |
mohodvegaḥ svanaḥ śrotre gātrāṇyamapakarṣaṇaṃ |c
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ |
vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaś cakragatasya vā |
yasya syur acire⸤ṇaivā unmādaṃ so dhigacchati ||
āsphoṭāyatyaṭati gāyati nṛttaśīlo vikrośati bhramati cāpy
aniclaprakopāt |
tīkṣṇā himāmbunic caye pi sa vahniśaṃkī pittārdito nabhasi paśyati
tārakāṃś ca |
nidrāparo lpakathato lpabhuguṣṇasevīc rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi
kaphaprakopāt |
sarvātmake tribhir api vyatimiśritāni rūpāṇi vātakaphapitta⸤kṛtāni vidyāt |
cauraiḥ sarājaḥ puruṣair aribhi yathā vā vitrāsitasya
dhanabāndhavasaṃkṣayād vā ||c
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsor jāyeta
cotkaṭātaro manaso vikāraḥ |
citraṃ bravīti ca manonugataṃ visaṃjño gāyatyatho hasati rodacti
cāpi mūḍhaḥ |
raktekṣaṇai hatabalendriyavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na saṃjñaḥ ||
L⸤manujam unmādārtaṃ viśodhayet |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
vividhair avapīḍaiś cac sarṣapasnehasaṃyutaiḥ|
cūrṇṇaṃ śukyātha nāḍyā vā pradhame
vvāsyatastavyoḥ |
satataṃ dhūpayec cainaṃ śvagomāṃsais tupūtibhiḥ |
sarṣapānyañ ca tailena nasyābhyacṅgai hitaḥ
sadāḥ |
ayaḥ pāśāvabaddhaś ca rajjuvyāḍāyudhādibhiḥ |
... trāsayed rakṣañ ca taṃ prasupta
tṛ ||
⸤
jalodanāśinañ caiva śuddhe veśmani vāsayet |
surakṣitaṃ balavatā jale taṃ pariṣecayet |
gajair vinīctair uragair aviṣaiś cāpi bhīṣayet |
... stambhāvabaddhaṃ yaṣṭībhiḥ kaśābhir vāpi
tāḍayet |
pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet |
cakrāpidhācne kūpe ca satataṃ tan nivāsayet |
tryahāt tryahād cāsmai dadyād yavāṃgūm atha tarpaṇaṃ
|
kevalenāmbunā vāpi ku⸤lmāsām vā bahuśrutaḥ |
brāhmīmendrīṃ viḍaṃgāni vyoṣa hiṃgu jaṭīsurāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ vicśalyāṃ surasāṃ vacāṃ
|
jyotiṣmatīn nāgavinnām anantāmabhayāt tathā |
saurāṣṭrīñ ca samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet |
cchāyāviśuṣkāstāvacrtyo yojayed vidhikovidaḥ |
avapīḍe ñjane bhyaṅgo nasye dhūpe tathaiva ca |
uropāṃgalalāṭoṣu sirāṃ⸤ś
cāsya vimokṣayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāñ ca kārayet |
śāntadoṣaṃ viśuddhaś cac snehabastibhir ācaret |
mṛdupūrvaṃ made py evaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ prayojayet|
śokaśalyaṃ vyapanayed unmāde pañcame bhiṣagiti ||
L
athāto rasabhedam adhyāyaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
doṣāṇyaṃ pañcadaśadhā prasaro bhihitas tu yaḥ |
triṣaṣṭi ra⸤sabhedānāṃ tatprayojanamucyate ||
avidagdhā vidagdhā vā bhidyante te triṣaṣṭidhā |
triṣaṣṭirasacbhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet |
ekaikasyānugamanaṃ bhāgaśo
yadudīritaḥ |
doṣāṇyaṃ tatra matimāṃ triṣaṣṭīnāṃ prayojayet |
yathāckramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ |
pañcānukramate yogān amvlaś catura eva ca | 𑑎
⸤
trīṇyaitā gacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayaṃ |
tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||
c
tadyathā | madhurāmvlau | madhuralavaṇau | madhurakaṭukau |
madhuratiktau | madhurakaṣāyau | ete pañcānukrāntā madhureṇa ||
amvlaclavaṇaḥ | amvlakaṭukaḥ | amvlatiktaḥ | amvlakaṣāyaḥ | 𑑎L
𑑎 te catvāro nukrāntā amvlena | c
lavaṇakaṭuḥ | lavaṇatiktaḥ | lavaṇakaṣāyaḥ | ete nukrāntās trayo
lavaṇaina || kaṭutiktaḥ | kaṭukaṣāyaḥ | dvāv anukrāntau kaṭukena ||
tiktackaṣāyaḥ | eka evānukrāntas tiktaina || ete pañcadaśa
dvikasaṃyogāḥ vyākhyātāḥ ||
trikāna ta ūdhvaṃ vakṣyāmaḥ | ⸤ ādau prayujyamānas tu madhuro
daśa gacchati |
ṣaḍamvlo lavaṇas tasmād adham ekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
madhurāmvlackaṭuḥ | madhurāmvlatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṭuḥ |
madhurāmvlalavaṇatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktaḥ |
madhurakaṭuticktaḥ | madhurakaṭukaṣāyaḥ || madhuratiktakaṣāyaḥ |
evam eteṣān daśānāṃ trikaśaṃyogānāṃ mādau madhuraḥ⸤ prayujyate || amvlalavaṇakaṭuḥ | amvlalavaṇatiktaḥ |
amvlalavaṇakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktaḥ |c amvlakaṭukaṣāyaḥ |
amvlatiktakaṣāyaḥ |evam eṣāṃ
ṣaṇṇyamādāv amvlaḥ prayujyate || lavaṇakaṭutiktaḥ | lavaṇakaṭukaṣāyaḥ
|c lavaṇatiktakaṣāyaḥ | evam eteṣāṃ trayāṇāmādau
lavaṇaḥ prayujyate || kaṭutiktakaṣāyaḥ | e⸤vam eṣa eka evādau
kaṭukaḥ | evam ete trikasaṃyogā viṃśatir vyākhyātāḥ ||
catuṣkānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ |c
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amvlacaturo yāti
lavaṇastveka eva tu ||
madhurāmvlalavaṇakaṭukaḥ | madhurāmlalavaṇatiktaḥ |c
madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurāmvlakaṭutiktaḥ |
madhurāmvlakaṭukaṣāyaḥ | madhurāmvlatiktakaṣāyaḥ⸤ | madhuralavaṇakaṭutiktaḥ |
madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ | madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ |
madhuralavacṇatiktakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ
daśānāṃ catuṣkasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate ||
amvlalavaṇakaṭuticktaḥ | amvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ |
amvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktakaṣāyaḥ | .......⸤m eṣāṃ cartuṇṇāmādāvamvlaḥ
| lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau lavaṇaḥ | evam ete
pacñcadaśa catuṣkasaṃyogāḥ | pañcadaśa vyākhyātāḥ |
pañcakānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ||
pañcakāṃ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamvlas tu gacchati |
madhurāmvlaclavaṇakaṭutiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | 𑑎L
madhurāmvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ |
madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ
madhurāmvlakaṭutiktakaṣāyaḥ || madhuralavaṅakaṭutiktakaṣāya icti ||
evam eṣāṃ pañcānāṃ pañcakasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate ||
amvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam ekasyādāv amvlaḥ | evacm ete ṣaṭ
pañcakāḥ vyākhyātāḥ ||
ṣaṭkam ekam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ || madhurāmvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | ⸤ ekas tu evam ekaḥ ṣaṭkasaṃyogāḥ |
ekaikaśaś ca ṣad rasā bhavanti | prākāśyena | madhuraḥ | amvlaḥ |
lacvaṇaḥ | kaṭukaḥ | tiktaḥ | kaṣāyaḥ |
evam ete triṣaṣṭirasayogāḥ vyākhyātāḥ |
doṣabhedāt | dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair icti ||
L
athātaḥ svastharakṣaṇīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātuma⸤lakriyaḥ |
prasannātmendriyamanā svastha ity abhidhīyate |
tasya tadd rakṣaṇaṃ vatsa cikitsāyāḥ pacraṃ hitaṃ
|
tasya yad vṛttam uktaṃ hi rakṣaṇañ ca mayāditaḥ ||
tasminn athāṃ samāsoktaṃ vistareṇeha vakṣyate |
yasmin yasmin ṛtau ye ye doṣāḥc kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijānatā ||
praklinnatvāc charīrāṇāṃ varṣāsu khalu dehi⸤nāṃ |
mande gnau kopam āyānti saṃharṣān mārutādayaḥ |
tasmāt kledaviśuddhyathaṃ doṣasaṃdhāraṇāyac ca |
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktam adravaṃ ||
nātisnigdhaṃ nātirūkṣam uṣṇaṃ dīpanam eva ca |
deyam annaṃ nṛpataye yaj jalañ coktam ācditaḥ |
taptāyasakṛtāmbho vā pibet kṣaudrānvitañ ca yat |
ahni varṣānilāviṣṭe tyarthaśītāmbusaṃkule |
⸤
taruṇatvād vidāhañ ca gacchanty auṣadhayas tathā |
tannimittañ ca matimān nātivyāyāmam ācaret ||
c
nātiśīte purāṇās tu yavagodhūmaśālayaḥ |
yūṣaiḥ sūpaiś ca kaṭubhir bhojyair
hṛdyaiś ca jāṅgalaiḥ |
mādhvīkaṃ sīdhum alpam vā māhendram atha sācrasaṃ |
taptaśītaṃ kṣaudrayutaṃ kaupajam vā pibej jalaṃ |
pūrvānilaṃ gharmasevāmudamanthaṃ sarijjalaṃ |
di⸤vāsvapnam avaśyāyaṃ varjayec cātra maithunaṃ |
pragharṣodvarttanasnānagandhasragdhūmasevitā
|
bhūmyuṣmacparihārārthaṃ svapet
madhyaemaveśmani |
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇānvitaḥ |
kṣate kledādidoṣāṃś ca varjayec chattrasamvṛtaḥ ||
c
yāyān nāgavadhūbhiś ca praśastāgurubhūṣita iti ||
vyapanītadharābhogaghananīL⸤lāvaguṇṭhite |
vyomni prasannadiṅmārgalabdhaprasarabhāskare |
śakrāstralabdhasandarśajāyamānoddhate namaḥ |
c
ākrāmati raver lakṣmīs tiraskṛtya ghanaṃ ghanaṃ |
varṣāsu sañcitam pittam auṣṇyāc charadi kupyati |
tasmāt pittaghnaṃ ḥ seveta sarva eva ghanātyaye ||
c
śītaṃ kaṣāyamadhuram īṣallaghu satiktakaḥ ||
⸤
sasarpir jāṅgalayutaṃ śarady adyāt prakāṃkṣataḥ |
hariṇāṃ pṛṣatāṃ lāvāñ cchagān eṇān kapiñjalāṃ ||
mudgāñ cchālīcn yavāñ jīrṇṇāṃ seven nātivyavāyavān |
vidāhi kṣāratīkṣṇoṣṇa divāsvapnagurūṇy atha |
śākaṃ guru ca yat māṃsam avaśyāyañ ca varjayet |
sevyaḥc śaradi yannena vidhir eṣa vijānatā |
drākṣekṣukṣīrasevī ca bhavet tatra narādhipa |
varṣāsu sañcitam pittaṃ nirha⸤rec ca virecanaiḥ |
tiktaḥ sarpiḥprayogair vā sirāṇāñ cāpi mokṣaṇaiḥ |
svāduśītañ jalaṃ medhyaṃ śuccisphaṭikanirmalaṃ |
śaraccandrāṃśunirdhūtam agastyodayanirviṣaṃ |
prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitaṃ |
śaratsu pavanañ caiva kamāloctpalaśāliṣu |
candanaṃ vā sakarpūraṃ vāsañ cāmalinaṃ laghuḥ |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīdhvoḥ pānañ ca yukti⸤taḥ |
candrapādāḥ sahṛdvargaḥ sukhāni madhurā giraḥ |
pittapraśamanaṃ yac ca tac ca sarvaṃ samācared
itic || 𑑎
hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo nilākulaḥ |
annapānāṃ tilān māṣāṃ śākāni ca dadhīni ca |
tathekṣuvikṛtiīñ chālīṃ sugandhāṃcś ca navān
api |
prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyināṃ |
audakānāṃ plavānāñ ca pādināñ copayo⸤jayet |
madyāni ca prasannāni yac ca kiñcid balapradaṃ |
kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgacme |
taile koṣṇe sukheṣṇe vā praśastam avagāhanaṃ |
saśiraskaṃ tathābhyaṃgaṃ vyāyāmañ cācared bhṛśaṃ |
sukhodakāvagāhaṃ vā śaucam uṣṇāmbum ecva ca |
sāṃgārayāne mahati dhūpāmodamadotkaṭo |
aurṇṇakauśeyasamvītaśayane kuthakāstṛte |
kuṃ⸤kumāgurudigdhāṃgo nivāte gṛhagahvare |
śayīta śayane cāpi suvistīrṇṇe manorame |
sevyamācno mṛduśparśair nirdayair upagūhanaiḥ |
tatrāpanītahārāṃś tu priyā nāryaḥ
svalaṃkṛtāṃ |
rāmayeyur yathākālaṃ balād api madotkaṭāḥ |
c
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ |
hemantaśeṣaḥ śiśiraḥ ke cid icchanti vaidyakāḥ |
meL⸤ghamārutajaṃ śītaṃ raukṣyaṃ cādānajaṃ yataḥ |
bhajej jijīviṣus tatra soṣṇasnigdhataran vidhiṃ |
tatra mantham avaśyācyaṃ pravātaṃ rūkṣabhojanaṃ |
malināni ca vāsāṃsi tathā snānañ ca varjayed iti ||
tuṣāra paṭa nirhāradīptabhāskara raśmiṣu |
dineṣuc jṛmbhamāṇeṣu hīymānāsu rātriṣu |
puṣpāṭṭahāsaśavalaiś calatkisalayojjvalaiḥ |
.................
⸤bhramarodgītaniḥsvanaiḥ |
darśayatsu vicitrāsu vanopavanarājiṣu |
prakupyati yathoddiṣṭāṃ
sisṛckṣati gadān kaphaḥ |
hemante nicitaḥ śleṣmā śaityāc
chītaḥ śarīriṇāṃ |
auṣṇyād vasante viṣyaṇṇa kurute vividhān gadān |
ato mbumadhurasnicgdhadivāsvapnagurūṇi ca |
varjjayed vamanādīni karmāṇy api ca kārayet |
ṣaṣṭikān anavāñ chālīn nī⸤vārān mudgakodravān |
lāvādiviṣkirarasaiś cādyād yūṣañ ca yuktibhiḥ |
paṭolanimbavetrāgraticktaiś cānyair himātyaye |
seven madhvāsavāriṣṭāṃ sīdhuṃ
mādhvīkam eva ca |
vyāyāmam añjanan dhūmaṃ tīkṣṇañ ca kavaḍagrahaṃ |
uṣṇāmbunā ca sarvārthān secveta kusumāgame |
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitaṃ |
vyāyāmo vyadhikaś cātra sarva eva pra⸤śasyate |
śirovirekair vamanaiḥ kaṣāyaiḥ kavaḍagrahaiḥ |
nirhared apramattaś ca hemantopacitackaphaṃ |
śuciḥ śuklāmbaradharaś candanāgurubhūṣitaḥ |
pīnastanorujaṃghanāṃ rūpayauvaśālinīṃ |
kānaneṣu vicitreṣu sarvālaṅkārabhūcṣitāṃ |
rāmayed yāvad utsāhaṃ sumanāḥ kusumāgame |
tataś candrakarālokāṃ pradoṣaṃ satsuhṛjjanaḥ |
saṃ⸤seved athavāliṅgya svapet kāntāṅ
gṛhodare ||
ādadānaḥ karair grīṣme jagatsnehan divākacraḥ
yauvanotsavanibhargnavanitāyām iva kṣitau |
bibhratyāṃ durbhagaṃ rūkṣaṃ reṇvaṅgārāruṇaṃ vapuḥ |
vātacakrasamuddhūtaśuṣkaparṇṇasvanānvitaḥ |
craukṣyaṃ sañjanayaty āśus tataḥ śuṣyanti dehinaḥ |
tasmān nidāghasamaye śoṣaṇaṃ rūkṣaṇañ ca yat |
vyā⸤yāmam uṣṇam āyāsaṃ maithunaṃ paridāhi ca |
rasāṃś cāgniguṇodriktāṃ viśeṣeṇa vivarjayet ||
c
sarpiḥkhaṇḍaguḍāktāṃs tu sahākārarasānvitāṃ |
saktūn pibet prātas takraiḥ śītatoyottaraṃ naraḥ |
yavagodhūmavikṛtīḥ śālīṃś ca vividhācn api |
prasahānūpamāṃsāni vṛṣyāṇy anyāni yāni ca |
prakārair viviL⸤dhair adyān nidāghe svūkaṭumbinā |
ṣāḍavair vividhai rāgair gauḍikaiś ca susaṃkṛḥ taiḥ |
suśītai snigdhamadhurais tarpacyec choṣitāṃs tanūn |
hitañ ca bhojanaṃ grīṣme śītalaṃ madhuraṃ dravaṃ |
saśarkareṇa payasā rātrāv api tu pūjitaṃ |
sarāṃsi vāpyaḥ sarito vanāni rucicrāṇi ca |
candanāni parārdhyāni tathā sakamalotpalāḥ |
tālavṛntānilān hārā⸤|
gharmakālaṃ niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca ||
divā śītagṛhe cāpi padmotpaladalāyute |
śayītac ca yathākāmaṃ
spṛśyamāno linilaiḥ sukhaṃ |
rātrau harmyatale hṛdye
puṣpaprakarabhūṣite |
jalajaih kusumaiś citraiś candrapādāvaguṇṭhite |
vyacjanair vījyamānaś ca spṛśyamānaś ca komalaiḥ
|
strīṇā stanaiḥ karaiś cāpi
muktāhāraiś ca śītalaiḥ |
saṃsevyāmā⸤na āsīta suhṛdbhir abhisamvṛtaḥ |
śayīta śayane śubhre candanārdrapaṭo naraḥ |
rūkṣocchuṣkeṣu deheṣuc grīṣme vā
puṣpito valī ||
pravṛddhagambhīraravair meghair
ativinādite |
prodbhinna kandalaśyāmakadambakuṭajārjjune |
mālatīkusucmāmodadaśāśāpūrite
mbare |
surendragopamaṇḍūkaiḥ prakīrṇṇavasudhātale |
dvirephakṛtasaṅgīta⸤nalinīvanabhūṣite ||
śikhaṇḍināyakavarair nādyārambhakṛtotsave |
daurbalyakāṣṭhāṃ paramāṃ yacdā gacchati bhāskare |
śītavātābhravarṣais tu vāyuḥ prāvṛṣi
kupyati |
nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇaṃ |
nihanyād avilambenac vidhinā vyādhikovidaḥ |
caryāḥ sukhoṣṇāś ca rasās tailāni vividhāni ca ||
bṛṃhaṇañ cāpi yat kiñ ci⸤d
abhiṣyandi tathaiva ca |
navāmbu rūkṣaśītānnaṃ saktūṃś cāpi vivarjayet |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca gocdhumān anavāṃs tathā |
harmyamadhye nivāte ca bhajec
chayyāṃ mṛdūttarāṃ |
saviṣaprāṇivinmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ |
samāplutan tadā tocyam
āntarīkṣaṃ viṣopamaṃ |
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam |
tad dhi sarvopayogeṣu ta⸤smin kāle vivarjayet |
ariṣṭāsavamaireyāṃ sopadaṃśāṃś ca
yuktitaḥ |
pibet prāvṛṣi jīrṇṇāṃs tuc rātrau prāvṛṣi varjayet |
nirūhair bastibhiś cāpi tathānyair
mārutāpahaiḥ |
kupitaṃ śamayed vātaṃ vārṣikañ ca cared vidhiṃ |
L⸤
bhūyo varṣī tu parjanyo gaṃgāyā
dakṣiṇe jacne |
tatra ca prāvṛtvarṣākhyau
ṛtū teṣāṃ prakīrttitau |
tasya evottare deśe
himavaddravyasaṃkule |
bhūyaḥ śītatamas tatra hemantaśiśire ṛtū ||
ṛtāv ṛctau ya etena vidhinā varttate naraḥ |
ghorān ṛtukṛtān rogān āpnuyāt sa kadā canaḥ |
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravi⸤cārām
vakṣyāmaḥ |
tad yathā śītoṣṇasnigdharūkṣadrava śuṣkeka kālikadvikālikauṣadhayukta hīnamātra doṣacpraśamana pravṛdhyathāṃ ||
tṛṣṇāmadavidārhārttān raktapittaviṣāturān |
saṃmūrcchā strīṣu ca kṣīṇāṃ śītair annair upācaret |
kaphavātāmayāviṣṭāṃ viricktāṃ
snehapāyinaḥ |
aklinnakāyāṃś ca narān uṣṇair annair upācaret |
vātikān rūkṣadehāṃś ca vyavāyopahatāṃs tathā |⸤
vyāyāminaś cāpi narāṃ snigdhair annair upācaret |
medasābhiparītāṃs tu sthūlāṃ mehāturān api |
kaphācbhipannadehāṃś ca rūkṣair annair upācaret |
śuṣkadehāṃ pipāsārttāṃ durbalān api ca
dravaiḥ |
praklinnadehāṃ vraṇinaḥ śuṣkair mehinam eva ca |
ekakāclaṃ bhaved deyo durbalāgnivivṛddhaye |
samāgnaye tathāhāro dviḥkālam atha pūjitaḥ |
auṣadhadveṣine deyaṃ⸤s tathoṣadhasamāyutaṃ |
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate ||
yathartudattas tv āhāro docṣapraśamanaḥ smṛtaḥ |
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ sarva eva
praśasyate ||
ata ūdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ | tatrābhaktaṃ | prāgbhaktaṃ |
acdhobhaktaṃ |
madhyabhacktaṃ | antarābhaktaṃ | sabhaktaṃ | sāmudgaṃ | muhurmuhur
grāsaṃ | grāsāntarañ ceti ||
tatrābhakta⸤n nāma yaḥ | kevalam auṣadham upayujyate ||
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajam annahīnaṃ
hanyāt tathāmayam acsaṃśayam āśu caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā
glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ
ca ||
prāgbhaktan nāma | yat prāgbhaktaṃ pīyate | paścād bhujyate | tac
c
chīghraṃ vipākam upayāti balaṃ na hiṃsyād
annāvṛtatvān na ca murhur muhur vadanān nireti |
prāgbhaktasevi
.......⸤dhobalam ādadhāti |
dadyāc ca vṛddha śiśubhīru kṛśāṅganābhyaḥ ||
adhobhaktan nāma | yad bhuktvā pīyate | c
pītaṃ yad annam upayujya tad ūrdhvakāye
hatvā gadāṃ bahuvidhāṃś ca balan dādāti ||
madhyabhaktan nāma | yan madhye bhaktasya pīyate |
madhye tuc pītam apahanty avisāribhāvā
ye deha⸤madhyam abhibhūya
bhavanti rogāḥ ||
āntarābhaktan nāma | yad antare pīyate
| pūrvāparayor bhaktayoḥ
c
hṛdyam manobalakaraṃ tv api dīpanañ ca
pathyaṃ L⸤sadā bhavati
cāntarabhaktakan tat ||
sabhaktan nāma | auṣadheṣu yat sādhyate
pathyaṃ sabhaktam abalābalayor c hi nityaṃ
tad dveṣiṇām api tathā śiśuvṛddhayoś ca |
sāmudgan nāma | yad bhaktasyādāv ante ca pīyate ||
doṣe dvidhā prasārite tu samudgasaṃjñāḥ | ādyacntayor yad aśanasya
niṣevyate tu ||
muhur muhur nāma | sabhaktam
abhakta............................... ||
⸤śvāse muhur muhur atiprasṛte ca kāse
hikkāvamīṣu ca bhavaty upayojyam etat ||
grāsan nāma | yat picṇḍaṃ vyāmiśram upayujyate |
grāseṣu cūrṇṇam abalāgniṣu dīpanīyaṃ
| vājīkarāṇy api ca yojayituṃ yateta ||
grāsāntaran nāma | piṇḍāntacraṃ yad upayujyate ||
grāsāntareṣu visṛjed vamanīya dhūmāṃc
chvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃś ca
lehān ||
⸤
daśauṣadhakālā bhavanti || bhavati cātra |
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇair dehe ca sulaghau |
śuddhec
codgāre hṛdi ca vimale vāte ca
sarati |
tathānnasraddhāyāṃ klamaparigame
kukṣau ca śithile |
pradeyas tv āhāro bhavati bhiṣajā sātmyaprakriyeti |
bhagavāṃn āha dhadhaṃvantariḥ ||
L
athātas tantrayuktyuddeśaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tratra dvā⸤triṃśat tatrayuktayo bhavanti |
tad yathā adhikaraṇaṃ | yogaḥ padārthaḥ | hetvarthaḥ | uddeśaḥ |c nirdeśaḥ | upadeśaḥ | apadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaḥ | apavargaḥ | vākyaśeṣaḥ |
arthāpattiḥ | viparyayaḥ | praśaṃgaḥ | ekāntaḥ | c anekāntaḥ |
pūrvapakṣaḥ | nirṇṇayaḥ | anumataṃ | vidhāṇaṃ | anāgatāpekṣaṇaṃ |
atikrāntāpekṣaṇaṃ | ⸤ saṃśayaḥ |
vyākhyānaṃ | svasaṃjñā | nirvacanaṃ | nidarśanaṃ | niyogaḥ | vikalpaḥ |
samuccayaḥ | c ūhyam iti ||
atrāha | āsāṃ yuktīnāṃ kiṃ prayojanaṃ | ucyate || vākyayojanam arthayojanañ ca ||
ślokau cātra bhavataḥ ||
asadadvādi prayuktānāñ
ca śabdānāṃ pratiṣedhanaṃ |
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
vyatyāsoktās tu ye⸤ hy arthā līnā ye cāpy anirmalāḥ |
leśoktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanaṃ |
tatra yo rthacm adhikṛtyocyate tad adhikaraṇaṃ | yathā rasaṃ
doṣam vā ||
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā vyatyāsenoktānāṃ
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭānāṃ pacdārthānām ekīkaraṇaṃ ||
tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimba haṃsāhvayā vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāL⸤ñ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye pāde siddhaṃ prayuktaṃc evan dūrasthānām api padārthānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
yo rtho bhihitaḥ sūtre pade vā sa padārthaḥ | padasya padayoḥ padānām vā
yo rthaḥ sa pacdārthaḥ | aparimitāś ca padārthāḥ
yatra tu snehā svedābhyañjaneṣu dvayos trayāṇām vārthānām
upapatti dṛśyate ta⸤tra yo
rthaḥ pūrvāparayoga siddho bhavati | yathā vedotpattim adhyāyaṃ
vyākhyāsyāma ity ukte sandihyacte buddhiḥ katamasya
vedasyotpattiṃ vakṣyati [|]
sāmavedādayaś ca vedāḥ | pūrvāparam upalakṣya vinda vida ity etayoś ca
dhātvor ekārthaḥ | paścāct padam bhati āyurvedotpattim ayam
vivakṣur iti eṣa padārthaḥ |
yad uktaṃ sādhanaṃ bhavati sa hetvarthaḥ |
yathā⸤ mṛtpiṇḍo dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdha prabhṛtibhir vraṇaḥ klidyate ||
samāsa vacanaṃ samuddeśaḥc
yathā śalyam iti ||
vistaravacanaṃ nirdeśaḥ |
yathā śārīram āgantu ceti ||
evam ity upadeśaḥ
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyā c iti ||
anena kāraṇenety apadeśaḥ |
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhata iti ||
prakṛtasyā⸤tikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ |
yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ yajñadattasyāyam
uddhariṣyatīti ||
cprakṛtasyānāgatena
sādhanam atideśaḥ |
yathā yad yasya vāyur ūrdhvam
uttiṣṭhati | tenodāvarttī syād iti ||
abhipramṛjyāpakarṣaṇam apavacrgaḥ |
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti ||
yena padenānuktena vākyaṃ samāpya⸤te sa vākyaśeṣaḥ |
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhapārśvodaravān ity ukte puruṣagrahaṇaṃ vināpi
gacmyate puruṣa evokta iti ||
yad akīrttitam arthād āpadyate
sārthāpattiḥ |
yathā odanaṃ bhokṣyāmahety ukte arthād āpannaṃ bhavati nāyaṃ pipācsur yavāgūm iti ||
yady asya prātilomyaṃ tad viparyayaḥ |
yathā kṛśolpaprāṇabhīravo duciḥkitsya ity u⸤kte viparītaṃ
gṛhyate dṛḍhādayaḥ || sucikitsyā iti ||
prakaraṇāntareṇa samānaḥ prasaṃgaṃḥ
|
yacthādhikaraṇāntarito yo rtha asakṛd asakṛd uktaḥ samāpyate
sarvatra ||
yad avadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ |
yathā trivṛtā virecayati cmadanaphalaṃ vāmayati ||
kvacit tathā kvacid anyathā so nekāntaḥ |
yathā ke...........................⸤ kecid rasā kecid vīryaṃ kecid vipāka iti
||
yas tu niḥsaṃśayam abhidhīyate sa pūrvapakṣaḥ |
yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā
aL⸤sādhyā bhavanti ||
tasyottaraṃ nirṇṇayaḥ |
yathā śarīraṃ prapīḍya praścyotayitvādho gatvā vasāmedomajjānuvicddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
paramatam apratiṣiddham anumataṃ |
yathā yo brūyāt ṣaḍ rasā iti vādī tac ca prati
pratipādyānumanyate kacthaṃcit tad anumatan nāmaḥ ||
prakaraṇānupūrvyād abhihitaṃ vidhānaṃ |
yathā sakthi...........................⸤rvyābhihitāni ||
evaṃ vakṣyatīty anāgatāpekṣaṇaṃ |
yathā ślokasthāne brūyāc cikitseṣu vakṣyāmīti ||
city uktām ity atikrāṃtāpekṣaṇaṃ |
yathā cikitsiteṣu brūyāt |
ślokasthāne yad abhihitam iti ||
ubhayahetunidarśanaṃ saṃśayaḥ |
yathā taclahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedana
prāṇaharaṃ ||
tatrātiśayo |
.........⸤ha
pañcaviṃśakaḥ puruṣo vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvedatantreṣu
bhūtādiṃ pratyārabdhaṃś cintā iti ||
canyaśāstrāsāmānyā svasaṃjñā | sveṣu tantreṣu saṃjñā yā sā svasañjñā |
yatheha śāstre mithunam iti | madhusarpiṣor grahaṇaṃ trivṛtam iti
sarpicstailavasāṃ ||
lokaprathitam udāharaṇaṃ nirvacanaṃ
| yathoṣṇabhayāc chāyām anusarati ||
dṛṣṭāntavyaktir nirvaca⸤naṃ | yathā agnir vāyusahitaḥ kakṣe
bhivṛddhiṃ gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭo vraṇo bhivṛddhiṃ
gacchatīti ||
cidam eveti niyogaḥ yathā pathyam eva bhoktavyam iti ||
ide cedañ ceti vikalpaḥ | yathā māṃsavarge eṇahariṇalāvatittirāḥ
pradhācnā iti ||
saṃkṣepavacanaṃ samuccayaḥ | yathā rasodanaḥ kṣīrodaṇaḥ saghṛtā vā
yavāgūr bhavatv i⸤ti ||
yad anirdiṣṭaṃ buddhigamyan tad ūhyaṃ |
yathā abhihitam anupānavidhau caturvidham annapānaṃ bhakṣyaṃ bhocjyaṃ lehyaṃ peyam iti | evaṃ caturvidhe vaktavye dvividham
abhihitaṃ || atrohyaṃ bhavati annapāne viśiṣṭe dvayo grahaṇe caturṇṇām
api grachaṇaṃ bhavati ||
kiñ cānyat anne bhakṣyam aviruddhaṃ ghanasādharmyāt | peye lehyaṃ
dravasādharmyāt | ca⸤turvidhas tv āhāraḥ praviralaḥ | prāyeṇa
dvividhai eva | ato dvitvam prasiddhim ity
āha bhagavān dhacnvatariḥ |
kāyaci
kāyacikitsā || 0 || 29 || 0 ||
athāto doṣabhedavikalpam adhyāyaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
aṣṭāṅgāyurvedavidaṃ kāśirājam mahīpatiṃ |c
cchinnaśāstrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhamivodadhiṃ |
viśvāmitrasutaḥ śrīmāṃ suśrutaḥ paripṛcchati ||
dviṣa⸤ṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrttitāḥ |
kati tatraikaśo jñeyā viṃśo vāpy athavā triśaḥ |
tasyac tad vacanaṃ śrutvā
saṃśayacchinmahātapāḥ |
prītātmā nṛpaśārdūla suśrutāyāha
tattvataḥ |
L⸤trayo doṣā dhātavaś ca pūrīśaṃ
mūtram eva ca |
dehaṃ sandhārayanty ete hy avyāpannā
rasair hitaiḥ |
puruṣaḥ ṣoḍacṣakalaḥ prāṇāś
caikādaśaiva ye |
rogāṇāñ ca sahasraṃ yac
chata viṃśatir eva ca |
vyāsataḥ kīrttitan tadvibhinnā
doṣāsu yo guṇāḥ |
dviṣaṣṭicdhā bhavanty ete
bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
traya eva pṛthag doṣāḥ dviśo nava samādhikāḥ | ⸤
trayodaśādhikaikadvihīnamadhyordhvalakṣaṇaiḥ |
tribhir pañcāśad
etan tu sahaivaṃ kṣayam āgataiḥ |
hīnamacdhyādhikādvekakṣīṇavṛddhās tathāpare
dvādaśaiva samākhyātā rogayonir dviṣaṣṭidhā |
miśrā dhātumalair aiva yānty asaṃkhyeyatām api |
tasmāt pracsaṃgaṃ saṃyamya
doṣabhedavikalpanaiḥ |
rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathe ritaiḥ |
bhiṣak karttātha karaṇaṃ ra⸤sā doṣāś ca kāraṇaṃ ||
kāryam ārogyam evaikam anārogyam athāpi vā |
taśmāt sādhu viditvetāṃ rasacdoṣavikalpaṇāṃ |
bhiṣajabheṣajaṃ kāryaṃ prāṇyaṃ
hanyan yathā kṛtāṃ ||
adhyāyānāñ catuḥṣaṣṭyā grathitārthapadakramaṃ |
etad eva viśeṣeṇa tantracm uttaram ṛddhimat |
spagūḍhārthagambhīram agādhaṃ mandacetasāṃ |
yathākramaṃ yathāpraśnaṃ yathātatvaṃ yathāvidhiṃ |
yathāpratijñañ ca mayā bhavatāṃ parikīrttitaṃ ||
sahottaran tv etad adhītya tantraṃ svāyaṃbhuvaṃ taṃ vidhinā kīrttictena |
na hīyate rthāṃ manaso bhyupetād āevaṃ vaco
brāhmyam atīva satyam iti || ❈
||
mūtradoṣo mūtrāghāto yonyamānūṣa eva ca ||
capasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca |
svastharakṣāvidhāṇañ ca tantrayuktiś ca doṣabhit |
ity ebhi⸤r daśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
csamāptañ cedaṃ sahottaratantram ity ato nighaṇṭur
bhabhaviṣyati || ❈ ||
rājyerājñiśrīmānadeve pṛthusitayaśasi prodyadinduprakāśe
kāle puṇyārjjanasya sakalajanamanohlādiramye
vasante
varśe caikottare 'smiṃs tritayaśatagate mādhave māsi⸤ śukle
saptamyāṃ puṣya ṛkṣe daśaśatakiraṇe vāsare
siddhayoge
utpattyādyambuvelākulavividharujagrāhajuṣṭātiraudre
saṃsāre sāgare 'smiñ jagad idam akhilaṃ glāninam sampravīkṣya
tasmāc chrīharṣacandro nniratiśayaghṛṇābhāvito
moktukāmaḥ
prītyā cai...i.......................⸤gaṃ
prākhilat suśrutākhyaṃ
śrīgaṇadevadevakuladūnī gvalakanivāsino vaidyavasuvarmaṇaḥ pustakam idaṃ
paṭhitvārtham avagamya sarvasattvānām upadeśaṃ vidhātuṃ pratipāditam
atas tad ādhikrayābhyāṃ tad gotrajena cin na
kaścid dātavyam | yadā
nopakriyate tadāsyan eva
pratyarpaṇīyam iti ||