The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā: Uttaratantra, the final Daśaka (adhyāyas 58-38-66)

Published in 2020 by The Suśruta Project (https://sushrutaproject.github.io) in The University of Alberta.

  • Siglum: NE
Physical description
Language/Script

  • NE

[Uttaratantra 58-38-66, Daśaka]

[Adhyāya 58: draft edition based on MS K]

athāto mūtradoṣapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.1]
āmādhyaśanaśīlasya kaphapittapradūṣitaṃ |
srotobhir bastim āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha |
[6.58.2.add1]
vivarṇṇam āvilaṃ sāṃdraṃ kṛcchrād api ca tad bhavet |
tato vegapratīghātād udāvarttena vāyunā |
[6.58.2.add2]
prapīḍyaśoṣyamāne tu mūtrarogās tadudbhavāḥ |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ | || kṣayas tathā |
[cf. 1938 ed. 6.58.3]
mūtragranthir mūtraśukro mūtravātas tathaiva ca |
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrttitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.4]
raukṣyād vegavighātād vā vāyur vastau savedanaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.5]
mūtram alpālpam atha vā sarujaṃ saṃpravarttate ||
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.6]
śakṛnmārgasya basteś ca vāyur antaram āśritaḥ |
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthiṃ karoty acalam unnataṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.7]
vinmūtranilasaṃgaś ca tatrādhmānañ ca jāyate |
vātāṣṭhīleti tām āhur vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.8]
vegaṃ vidhārayed yas tu mūtrasya kuśalo naraḥ |
niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato nilaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.9]
mūtrasaṅgo bhavet tena bastikukṣinipīḍanaḥ |
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.10]
sandhārya vegaṃ mūtrasya bhūyo yaḥ sraṣṭum icchati |
tasya nābhyeti yadi vā kathaṃ cit saṃpravarttate |
[cf. 1938 ed. 6.58.11]
pravāhato mandarujam alpam alpaṃ punaḥ punaḥ |
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.12]
mūtrasya vege vihate tad udāvarttasaṃjñitaṃ ||
apānaḥ kupito vāyur udaraṃ pūrayed bhṛṣaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.13]
nābher adhastād ādhmānaṃ janayet tīvravedanaṃ |
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.14]
bastau vāpy atha nāle maṇau vā yasya dehinaḥ |
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.15]
sravec chanair alpam alpaṃ sarujaṃ vātha vārujam |
viguṇānilajo vyādhir mūtrotsaṃgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.16]
rūkṣasya klāntadehasya kukṣau tiṣṭhaṃ sadāgatiḥ |
sadāhavedane kuryāt sukṛcchramūtrasaṃkṣayaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.17]
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtaṃ |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahaṃ srāvayed adhaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.22]
mūtraṃ hāridram athavā saraktaṃ raktam eva vā |
kṛcchrāt punaḥ punar jantor uṣṇavātaṃ vadanti taṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.23]
abhyantare bastimukhe vṛtto lpasthiram eva ca |
vedanāvānati sadā mūtramārganirodhakaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.18]
jāyate yasya sahasā graṃthir asmarilakṣaṇaḥ |
sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanādibhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.19]
pratyupasthitamūtras tu maithunaṃ yo bhinandati |
tasya mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttate |
[cf. 1938 ed. 6.58.20]
purastād vāpi mūtrasya paścād vāpi kadā canaḥ ||
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate ||
[cf. 1938 ed. 6.58.21]
viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāha bahalaṃ tathā |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇṇasannibhaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.24]
mūtrokasādaṃ tam vidyād rogam pittakṛtam bhiṣak ||
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchraṃ pravarttate |
[cf. 1938 ed. 6.58.25]
śuṣkam bhavati yac cāpi śaṃkhacūrṇṇaprapāṇḍuraṃ |
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
[cf. 1938 ed. 6.58.26]
kaṣāyacūrṇṇasarpīṃṣi kalkāṃ lehāṃ payāṃsi ca |
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.27]
vidadhyān matimān tatra samīkṣyāśmarisādhanaṃ |
mūtrodāvarttakayogāṃś ca kārtsnyenehopayojayet |
[cf. 1938 ed. 6.58.28]
kalkam ervārubījānām akṣamātraṃ sasaindhavaṃ |
dhānyāmblayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate |
[cf. 1938 ed. 6.58.29]
surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibet naraḥ |
madhuṃ māṃsopadaṃśam vā pibed vāpy atha gauḍikaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.30]
pibet kuṃkumakarṣam vā madhūdakasamāyutaṃ |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt |
[cf. 1938 ed. 6.58.31]
dāḍimāṃmblatāṃ mukhyām elājīrakanāgaraiḥ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
[cf. 1938 ed. 6.58.32]
pṛthakparṇyādivargañ ca mūlaṃ gokṣurakasya ca |
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturguṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.33]
kṣīrāvaśiṣṭaṃn tatpūtaṃ sarpiṣā saha yojitaṃ |
pibet kṣīran tatas tan tu mūtrakṛcchraharan naraḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.34]
śakṛt kharasya sampīḍya śakṛd vāpy atha vājinaḥ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.35]
mustābhayādevadārumūrvāṇām madhukasya ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.36]
abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasammitaṃ |
sahāmbhasā salavaṇaṃ piben mūtrarujāpahan |
[cf. 1938 ed. 6.58.37]
udumbarasamaṅ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutaṃ |
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpahaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.38]
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasaṃmitaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kālyam atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.39]
prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasaṃmmitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣarujāturuḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.40]
dhātrīphalarasenaiva sūkṣmelām vā piben naraḥ |
tasyālābhe suśītena svetataṇḍulavāriṇā |
[cf. 1938 ed. 6.58.41]
tālasya taruṇam mūlaṃ trapusasya rasaṃ tathā |
svetakarkaṭakaś caiva prātas tu payasā pibet |
[cf. 1938 ed. 6.58.42]
sritam vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣaviśudhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.43]
balāśvadaṃṣṭrāṃ krauñcāsthikokilākṣakataṇḍulāṃ |
śataparvakamūlañ ca devadāru sacitraṃkaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.44]
akṣabījañ ca surayā kalkīkṛtya piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmaribhedanaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.45]
pāṭalākṣaram āhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutaṃ |
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭan tailamātrayeti || ❈ ||*
[cf. 1938 ed. 6.58.46]
kāyaci || 21 || ❈ ||

[Adhyāya 59: draft edition based on MS K]

athāto mūtrāghātapratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.59.1]
yadā mūtrayato jantoḥ mūtravego vihanyate |
mūtrāghātaṃ vadanty etam aṣṭadhā sa tu vakṣyate |
[cf. 1938 ed. 6.59.1.1]
vātena pittena kaphena sarvais tathābhighātaiḥ śakṛdaśmaribhyāṃ |
tathāparaḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito 'ṣṭamas tu |
[cf. 1938 ed. 6.59.3]
alpam alpaṃ bhṛśaṃpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ
saṃtudyamānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
[cf. 1938 ed. 6.59.4]
pītam vāpy atha vā raktaṃ muṣkamehanabastibhir
agnineva ca dahṛmbhiḥ pittāghātena mehate ||
[cf. 1938 ed. 6.59.5]
samunnaddhodaraḥ kṛcchrān muṣkamehanabastibhiḥ |
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate ||
[cf. 1938 ed. 6.59.6]
dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇṇam muhur muhus
tāmyamānaḥ sa kṛcchreṇa sannipātena mehate ||
[cf. 1938 ed. 6.59.7]
mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣv abhihateṣu vā |
srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛṣadāruṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.59.8]
vātāghātena liṅgāni tasya tulyāni nirddiśet ||
śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ |
[cf. 1938 ed. 6.59.9]
sādhmānañ ca samūlañ ca mūtrasaṅgaṃ karoti ca ||
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.59.10]
aśmarī śarkarā caiva śṛṇu kīrttayato mamaḥ |
śarkarāyā viśeṣan tu śṛṇu kīrttayato mama |
[cf. 1938 ed. 6.59.11]
pacyamānaṃ tu pittena śoṣyamānan tu vāyunā |
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkarety abhisañjñitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.59.12]
hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaḥ kukṣāv agniś ca durbalaḥ |
tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.59.13]
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mūtrāghātacikitsitaṃ |
kāryaṃ bhaved yathā yac ca śṛṇu kīrttayato mama ||
[6.59.13.add1]
kaṣāyāny tha kalkāś ca lehāḥ svedās tathaiva ca |
hitā syur mūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ |
[6.59.13.add2]
ervvārubījakalkaḥ syāc chlakṣṇapiṣṭaukṣasammitaḥ |
dhānyāmlbapeyo lavaṇo mūtrāghātena pīḍitaḥ |
[6.59.13.add3]
surāṃ sauvarcalavatīm pradhānāṃ prapiben naraḥ |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjaṃ saguḍaṃ śāntim arcchati |
[6.59.13.add4]
madhūdakena saṃloḍya karṣaṃ kuṃkumakasya vā |
rātrau paryuṣitam pūtaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
[6.59.13.add5]
dāḍimāṃmblayutaṃ madyaṃ śuṇṭhījīrakasaṃyutaṃ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
[6.59.13.add6]
pṛthakparṇyādivargañ ca svadaṃṣṭrāñ caiva tatsamaṃ |
ardhaprasthena dugdhasya paced ardhāḍhakodake |
[6.59.13.add7]
kṣīrāvaśiṣṭam āhṛtya pūtaṃ sarpir vidhūpitaṃ |
śītīkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ |
[6.59.13.add8]
gardasya śakṛd vāpi vājināṃ vā gavāṃ tathā |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
[6.59.13.add9]
haridrāṃ madhukaṃ mūrvāṃ mustakaṃ devadāru ca |
pibed akṣasamāṃ kalkāṃ payasā mūtrapīḍitaḥ |
[6.59.13.add10]
triphalāṃ śūkṣmapiṣṭaṃ vā kalkaṃ badarasammitaṃ |
vāriṇā lavaṇīkṛtya piben mūtrarujāpahaṃ |
[6.59.13.add11]
drākṣārasasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāharaṃ |
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pūtaṃ kuḍavasammitaṃ ||
[6.59.13.add12]
mūtradoṣaharam pītvā naraḥ sampadyate sukhī ||
[6.59.13.add13]
prapīḍyāmalakānām vā rasaṃ kuḍavasammitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣeṇa pīḍitaḥ |
[6.59.13.add14]
mūtradoṣe pibed vāpi hiṃgvelāpānasaṃyutā |
pānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ |
[6.59.13.add15]
elāhiṃguyutaṃ kṣīraṃ sarpirmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣo viśudhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca tat |
[6.59.13.add16]
palāśakṣāram āhṛtya saptakṛtvāpariśrutaṃ |
pāyayet tailasaṃsṛṣṭaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ ||
[6.59.13.add17]
adhyardhaprasṛtaṃ vāpi tathā sa labhate sukhaṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya palāśakṣāravac ca taṃ |
[6.59.13.add18]
vilvasiṃhīyavanāḍaṃ palāśaḥ pāribhadrakaḥ |
eṣāṃ kṣāram parisrāvya surayā saha saṃsṛjet ||
[6.59.13.add19]
tatra kalkān imāṃ dadyād badarāsthisamanvitāṃ ||
varāṃgamūṣakāṇy elā ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet |
[6.59.13.add20]
ekatraitat samāloḍya pibec charkarayā saha |
eteṣv eva pacet sarpis taṃ lihen madhunā saha |
[6.59.13.add21]
saguḍakṣārasaṃyuktaṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate ||
etat sarvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
[6.59.13.add22]
mūtradoṣeṣu kṛcchreṣu tena sampadyate gadaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.59.14]
aśmarīśarkarāhetoḥ pūrvam uktaṃ cikitsitaṃ |
prasamīkṣya yathānyāyaṃ bhiṣak tān api yojayet |
[cf. 1938 ed. 6.59.16]
śvadaṃṣṭrāditaṭekuñci hapuṣāṃ kaṇṭakārikāṃ |
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikāṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.17]
vidārigandhādi saṃhṛtya tābhiḥ sa tṛvṛtāṃ pibet ||
tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.18]
dadyād uttarabastiñ ca vātakṛcchropaśāntaye ||
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaraṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.19]
paktvā samyak pibet tac ca dadyād anilaruggharaṃ |
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇe kṛtaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.20]
pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayet kṣīram eva vā |
[cf. 1938 ed. 6.59.21]
ebhir eva kṛtaṃ snehaṃ trividheṣv eva bastiṣu |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.22]
rasaṃ mauṣakamustādi varuṇādau ca saṃbhṛtaṃ |
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate |
[cf. 1938 ed. 6.59.23]
yathādoṣocchrayaṃ kuryād etām eva ca sarvaje |
phalguvṛścikadarbhāśmasāracūrṇṇaṃ ca vāriṇā |
[cf. 1938 ed. 6.59.24]
surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpahaṃ |
tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.25]
mūtrakṛcchre sadā cāsya kāryā vā vātikī kriyā ||
svedāvagāhāvabhyaṃgaḥ basticūrṇṇakriyās tathā |
[cf. 1938 ed. 6.59.26]
sakṛjje vā tathānyau tu muddhiṣṭau kriyāvidhīti ||
[cf. 1938 ed. 6.59.27]
kāyaci || 22 || 0 ||

[Adhyāya 58 (Kāyacikitsā 23), Adhyāya 38 in the vulgate: draft edition based on MS K]

From here down to the end of 6.38.4 is mostly the text of KL 699, with critical editing ongoing
athāto yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.38.1]
paraḥ sukhārthaḥ pramadā supuṃsāṃ
yasmād ato yonigatān vikārān |
yatnena vaidyaḥ samupakrameta
yasmāt sukhārthan tadadhīna eva ||
[6.38.3.add]
yoniḥ praduṣṭā grasate na śukraṃ
garbhan na gṛhṇāti tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogān vividhāṃs tathānyān ||[*]
[6.38.4.add]
    • The following are testimonia to the vulgate verses below missing in the Nepalese transmission.
    • Carakasaṃhitā 6.30.7ab--8cd: viṃśatir vyāpado yoner nirdiṣṭā rogasaṃgrahe || mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca | jāyante bījadoṣāc ca daivāc ca śṛṇu tāḥ pṛthak ||
    • Mādhavanidāna 62.1-2ab: viṃśatir vyāpado yonau nirdiṣṭā rogasaṃgrahe | mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca || jāyante bījadoṣāc ca daivāc ca śṛṇu tāḥ pṛthak |
mithyopacārāt suratakriyāyā
daivāt tathā cārttavabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu
yonyāṃ vicitrān janayanti rogān |
[6.38.5.add]
te viṃśatir bheṣajahetucihnair
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca ||*
udāvarttā vandhyasañjñā plutā ca
pariplutā vātalā ceti vātāt |
[6.38.6.add]
raktakṣayā vāminī sraṃsanī ca
putraghny atho pittalā caiva pittāt ||*
atyānandā karṇṇinī* dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca |
[6.38.7.add]
śaṇḍhy aṇḍinī mahatī sūcīvaktrā
sarvātmikā sarvadoṣās tathānyā ||*
[6.38.8.add]
saphenilam udāvarttā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati |
[cf. 1938 ed. 6.38.9]
vandhyām anārttavāṃ vidyād utplutāṃ nityavedanām |
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmarucir* bhṛśaṃ ||*
[cf. 1938 ed. 6.38.10]
vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā |
catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.38.11]
sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāḥ sā lohitakṣayā |*
srutāv apy udgired bījaṃ vāminī rajasā plutā |
[cf. 1938 ed. 6.38.12]
prasraṃsanī saṃsraṃsate kṣobhitā duḥprajāyinī* |
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.38.13]
atyarthaṃ pittalā yonir dāhapākasamanvitā |
catasṛṣv api cādyāsu pittaliṅgāni yojayet |
[cf. 1938 ed. 6.38.14]
atyānandād asantoṣād grāmyadharme 'dhigacchati |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyāṃ tu jāyate |
[cf. 1938 ed. 6.38.15]
maithune caraṇī pūrvā puruṣāt sātiricyate |*
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃ na tiṣṭhati |*
[cf. 1938 ed. 6.38.16]
śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastātiśītalā |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṅgāni yojayet |
[cf. 1938 ed. 6.38.17]
naṣṭārttavastanaḥ ṣaṇḍhyāṃ kharasparśā ca maithune ||
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet |*
[cf. 1938 ed. 6.38.18]
vivṛtā tu mahāyoniḥ sūcīvaktrātisaṃvṛtā |
sarvaliṅgasamutthānāṃ sarvadoṣasamanvitā |
[cf. 1938 ed. 6.38.19]
catasṛṣv api cādyāsu sarvaliṅganidarśanam |*
pañcāsādhyā bhavantīmā vyādhayaḥ sarvadoṣajāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.38.20]
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate |
dadyād uttarabastīś ca viśeṣeṇa yatheritaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.38.21]
karkaśāṃ śītalāṃ stabdhām alpasparśān tathaiva ca |
kumbhīsvedair yojayīta sānūpodakasaṃyutaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.38.22]
madhurauṣadhasaṃyuktān veśavārāṃś ca yoniṣu |
nikṣiped dhārayeyuś ca balātailam alaṃ śanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.38.23]
dhāvanāni ca pathyāni kurvīta vamanāni ca |
ūṣā*coṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavidhiṃ bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 6.38.24]
durgandhāṃ picchilām vāpi cūrṇṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ |
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.38.25]
yonikrimiprabandhāṃ tu śodhanadravyasaṃyutaiḥ |
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.38.26]
bṛhatīphalakalkair vā tadambupariśodhitā |
sakaṇḍūrāṃ tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayec ca tām |
[cf. 1938 ed. 6.38.27]
karṇṇinyāṃ varttayo deyāḥ śodhanadravyasaṃyutāḥ |
prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśayet |
[cf. 1938 ed. 6.38.28]
pidhāya veśavāraiś ca tato bandhaṃ samācaret |
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca †surāriṣṭasamāṃ† bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 6.38.29]
kṣīramāṃsarasaprāyam āhāraṃ vidadhīta ca |
[cf. 1938 ed. 6.38.30cd]
śukrārttavastanyadoṣā rasadoṣāś ca kīrttitāḥ |
klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhir eva ca ||
[cf. 1938 ed. 6.38.31]
garbhiṇīṃ prati rogeṣu cikitsā cāpy udīritā |
anuprajāta rogāṃś ca cikitsed uttarān bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 6.38.32]
iti ||
The Nepalese MSS do not follow the sequence of the vulgate here. The Nepalese edition should follow the Nepalese MSS, i.e., vulgate 6.38 is followed by 6.60

[Adhyāya 60: draft edition based on MS K]

athāto mānuṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.1]
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ śṛṇu vatsa suśruta || *
[cf. 1938 ed. 6.60.2]
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
iti yat prāgabhihitaṃ vistaran tasya vakṣyate ||
[cf. 1938 ed. 6.60.3]
grahāṇyaṃ gativijñānam anavasthāsahiṣṇutā |
kriyāś cāmānuṣī yasmiṃ sagrahaḥ parikīrttitā ||
[cf. 1938 ed. 6.60.4]
aśucibhinnamayādakṣata taṃ |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā |
[cf. 1938 ed. 6.60.5]
asaṃkhyeyāṃ grahāṇyas ttu grahādhipatayas tu ye ||
vyañjānte vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā |
[cf. 1938 ed. 6.60.6]
devās ca devārigaṇyas tathaiva gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ |
rakṣāṃsi yā cāpi piśācahātireṣoṣṭako devagaṇyai grahaukhyaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.7]
saṃtuṣṭaḥ sucira vina ṣṭagandhamālyau nistandrīr avitathasaṃskṛtābhilāpī |
tejasvī sthitanayano varapradātā brahmaṇyau bhavati ca rudradevajuṣṭaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.8]
saṃsvedīṃ dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ |
saṃtuṣṭo bhavati na cānnapānahātairdraṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.9]
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ parigatagandhamālyapaḥ |
nṛttādyaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.10]
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāk sahiṣṇuḥ ||
tejasvī vadati ca kim dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.11]
pretānāṃ nipatati saṃstareṣu piṇḍāṃ śāntātmā jalam api cāpasavyahastaḥ |
māṃsepsustilakṛtapāyasābhikāmastadbhakṣo bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.12]
yastūrvyā prasarati sarpavat kadācit sṛkvaṇyau vilihati jihvayā tathaiva ||
krordhārttoguḍaṃmadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamagra hārttaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.13]
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro tiśūraḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī | śaucadviḍ bhavati sa rakṣasā gṛhītaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.14]
udhdhastaḥ kṛśaparuṣaś cirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathātilolaḥ |
bahvāśī vijanahimāṃburātrisevī vyācaṣṭaṃ bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.15]
sthūlākṣo drutagamanaḥ saphenalehī niṣceṣṭaḥ patati ca vepatethayāti |
yaś cādridviradanagādivicyutaḥ saṃ saṃhṛṣṭo bhavati sahagrahābhijuṣṭaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.16]
devagrahāḥ paurṇṇāmāsyāmāsurāḥ sandhyayor api |
gandhayāḥ prāyaśoṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipatha |
[cf. 1938 ed. 6.60.17]
kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ paṇcamyām api coragāḥ |
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś carturdaśyāṃ viśaṃti hi ||
[cf. 1938 ed. 6.60.18]
darpaṇyadīn yathā cchāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā |
mayo bhāskarārcīṃṣi tathā dehaṃ ca dehadhṛk |
viśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam ||
[cf. 1938 ed. 6.60.19]
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyataś ca satyaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu nityaṃ vyastāḥ samastāś ca yathāprabhāvaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.20]
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyāṃ kvacidāviśanti |
ye tvāviśantīti vadanti mmūhās te bhūtasargād viṣayādvyapoḍhā |
[cf. 1938 ed. 6.60.21]
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ |
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśācarāś cāpi tam āviśanti |
[cf. 1938 ed. 6.60.22]
niśācarāṇān teṣāṃ hi ye devagaṇasaṃrśritāḥ |
te tu tat satvasaṃsargāsmaddhruttās tu tad añjanāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.23]
devagrahā iti khyātāḥ procyante śucayas tu te |
devavac ca namasyante pravarttante ca devavat |
[cf. 1938 ed. 6.60.24]
svāmiśīlapriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu |
nirṛteryā duhitarastāṃsāṃ sa prabhavaḥ smṛtaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.25]
sanyāso satpravṛtteṣu vṛttiteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtāḥ |
hiṃsāvihārā ye kecid divyam bhāvānapāśritāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.26]
bhūtānīti kṛtā saṃjña teṣāṃ bhūtapravaktṛbhiḥ |
grahasañjñāni bhūtāni tasmād budhyaitayo bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 6.60.27]
vidyayā bhūtavaidyatvamatan tv evaṃ nirucyate |
teṣāṃ śānty atham anvicchan vaidyas tu susamāhitaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.28]
japyaiḥ saniyamaidhīmān ārabheta kicitsituṃ |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī |
[cf. 1938 ed. 6.60.29]
bhakṣyāś ca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirucyate ||
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca |
[cf. 1938 ed. 6.60.30]
yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni teṣāṃ pradāpayet |
hiṃsanti manujāṃ yeṣu prāyaśo divaseṣu tu |
[cf. 1938 ed. 6.60.31]
devagrahe devagṛhe hutvāgniṃ prāpayed baliṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.32]
kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasaṃyutaṃ |
āsure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
[cf. 1938 ed. 6.60.33]
gandharvasya gavāṃ mārge maṃdyamāṃsāṃ bujākulaṃ |
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.34]
atimuktakacampādyaiḥ puṣpaiś ca vitared baliṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.35ab]
catuṣpathai rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā |
[cf. 1938 ed. 6.60.36]
śūnyālaye piśācasya cītraṃ balimupāharet |
[cf. 1938 ed. 6.60.37ab]
na śakyā balinā yetu yogais tāṃ samupācaret |
janvṛkṣacarmaromāṇi śalyakālasunan tathā |
[cf. 1938 ed. 6.60.38]
hiṃgu mūtrañ ca bastasya dhūpamasmai pradāpayet |
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.39]
gajāhvāpippalīmūlaṃ vyoṣāmalakasarṣapān |
godhānakulamārjāraruṣapittaprapeṣimān|
[cf. 1938 ed. 6.60.40]
nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyād yogatatvavit ||
[cf. 1938 ed. 6.60.41ab]
nadyāṃ pitṛgrahāyaṣṭaṃ kuśāsuraṇa bhūṣitaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.35cd]
tatraivopaharec cāpi nāgāya vividhād baliṃ |||
[cf. 1938 ed. 6.60.36ab]
svarāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.41cd]
purīśaṃ kaṃkagṛdhrābhyāṃ varāhasya ca pīṣayet |
bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvavad dhitaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.42]
śirīṣapuṣpa laśuna śuṇṭhī siddhārthakaṃ vacāṃ |
mañjiṣṭhāṃ rajanī kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet |
[cf. 1938 ed. 6.60.43]
vartyaś chāyāviśuṣkāstāḥ sapittāt nayanāṃjanaṃ |
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ
[cf. 1938 ed. 6.60.44]
haridre ca kṛtā vartyaḥ pūrvavannayanañjane |
vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭanna matsyapittena pūrvavat |
[cf. 1938 ed. 6.60.45]
pūrāṇasarpirlaśunaṃ hiṃgu siddhāthakaṃ vacā |
[cf. 1938 ed. 6.60.46cd]
golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭī tathā |
kukkuṭī sarpagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike|
[cf. 1938 ed. 6.60.47]
vajraproktā vayasthā ca śṛṅgī mohanavalyapi ||
arkamūlaṃ trikaṭu |kaṃ tāla sroto jamañjanaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.48]
naipālī haritālañ ca ra |
mārjāradvīpavājigajāṃs tathā |
[cf. 1938 ed. 6.60.49]
śvāvidchālyakagodhānāṃ tathaiva nakuloṣṭrayauḥ |
vidadhītavasāmūtraṃ raktapittanakhatvacaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.50]
asmin varge bhiṣak kuyāt tailāni ca ghṛtāni ca |
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā |
[cf. 1938 ed. 6.60.51]
avapīḍeñjane caiva vidadhyād guḍikākṛtāṃ |
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā |
[cf. 1938 ed. 6.60.52]
uddhūpane ślaṣṭaṃ pradehe cāvacārayet |
eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.53]
hanyādalpaina kālena snehādirapi ca kramaḥ |
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
[cf. 1938 ed. 6.60.54]
ṛte paiṣācamanyeṣāmanukūlaṃ samācaret |
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.55]
hitāhitavidhānañ ca nityam eva samācared iti ||
[cf. 1938 ed. 6.60.56ab]
kāyaci || ||

[Adhyāya 61: draft edition based on MS K]

athāto pasmārapratiṣedhaṃ vyāṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.61.1]
smaraṇan na bhavaty asminn āpac ca parivarjayet |
[cf. 1938 ed. 6.61.3ab]
apasmāra iti proktas tato yaṃ vyādhir antakṛt |
[cf. 1938 ed. 6.61.3cd]
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā |
nidrānāśaś ca tasmiṃs ca bhaviṣyati bhavanty atha |
[cf. 1938 ed. 6.61.7]
saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.8ab]
dantāṃ khādaṃ vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patat kṣitau |
[cf. 1938 ed. 6.61.9cd]
so pasmāra iti khyātaḥ sa ca dṛṣṭaś caturvidhaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.10cd]
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ kṛṣṇaṃ mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmakaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.12]
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ pītaṃ mām anudhāvati |
[cf. 1938 ed. 6.61.13cd]
tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate |
[cf. 1938 ed. 6.61.14ab]
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ śuklaṃ mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāraḥ kaphātmakaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.61.15]
hṛdi todastṛkledastriṣvapyeteṣu saṃkhyayā |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi |
[cf. 1938 ed. 6.61.16]
sarvaliṃgasamavāpaḥ sarvadoṣaprakopaje |
animittāgamād vyādher gamanād asṛhād api |
[cf. 1938 ed. 6.61.17]
āgamāccāpy apasmāraṃ vadantyanyo nya dūṣaṇaṃ |
kramopayogād doṣāṇyaṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca |
[cf. 1938 ed. 6.61.18]
āgamād vaiśvarūpyāc ca sa tu nirvalyate budhaiḥ |
deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit |
[cf. 1938 ed. 6.61.19]
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayaḥ |
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhivivadhitāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.20]
darśayanti vikārāṃstu viśvāṃ kramanisargataḥ |
apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu |
[cf. 1938 ed. 6.61.21]
tasya kāyo vidhiḥ sarvā unmādeṣu pravakṣyate |
purāṇasarpiṣa pānamabhyaṅge caiva pūjitaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.61.22]
upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ vāpy aśeṣataḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.23ab]
bhis rukaṭvaṅgakiṇihīnimbatvagrasasādhitaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.61.23ef]
caturguṇe gavāṃ mūtre tailamabhyañjane hitaṃ |
godhāṇakulanāgānāṃ vṛṣabharkṣagavān api |
[cf. 1938 ed. 6.61.24]
pitteṣu tailaṃ siddhāñ ca nasyebhyaṅge ca pūjitaṃ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.25]
kulatthayavakolāni śarabījaṃ palaṃkaśā |
[cf. 1938 ed. 6.61.27cd]
jaṭilāṃ pañcamūle dve pathyāni kvāthyayogataḥ |
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacet tat paittike hitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.61.28]
vātikaṃ bastibhiś cāpi paittikañ ca virecanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.26cd]
kaphajam vamanaidhīmānapasmāramupācaret |
[cf. 1938 ed. 6.61.27ab]
bhārgīsiddhe pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasaṃ |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet |
[cf. 1938 ed. 6.61.38]
jñātvā ca madhurībhrūtaṃ taṃ viśasyānnamuddharet |
trīn bhāgāṃ tasya hiṇvasya cūrbhāgena saṃsṛjet
[cf. 1938 ed. 6.61.39]
maṇḍodakāthe deyaś ca bhārgīkvātha suśītalaḥ
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.40]
jātagandhāṃ jātarasāṃ pāyayed āsavaṃ bhiṣak |
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṃgalyaṃ cāpi dhārayed iti ||
[cf. 1938 ed. 6.61.41]
kāyacikitsā || ||

[Adhyāya 62: draft edition based on MS K]

athātonmādapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.62.1]
madayanty uddhatā doṣā yasmād unmārgam āśritāḥ |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate |
[cf. 1938 ed. 6.62.3]
ekaikaśaḥ sarvaśaś ca dośair atyartham ucchritaiḥ |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate |
[cf. 1938 ed. 6.62.4]
viṣādbhavati ṣaṣṭhaś ca yathāsvaṃ tasya bheṣajaṃ |
sa tu pravṛddhas taruṇo madasaṃjñāṃ bibhartti ha |
[cf. 1938 ed. 6.62.5]
mohodvegaḥ svanaḥ śrotre gātrāṇyamapakarṣaṇaṃ |
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.62.6]
vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaś cakragatasya vā |
yasya syur acireṇaivā unmādaṃ so 'dhigacchati ||
[cf. 1938 ed. 6.62.7]
āsphoṭāyaty aṭati gāyati nṛttaśīlo vikrośati bhramati cāpy anilaprakopāt |
[cf. 1938 ed. 6.62.8cd]
tīkṣṇā himāmbuni caye pi sa vahniśaṃkī pittārdito nabhasi paśyati tārakāṃś ca |
[cf. 1938 ed. 6.62.9cd]
nidrāparo 'lpakathato 'lpabhug uṣṇasevī rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt |
[cf. 1938 ed. 6.62.10cd]
sarvātmake tribhir api vyatimiśritāni rūpāṇi vātakaphapittakṛtāni vidyāt |
[6.62.11.add]
cauraiḥ sarājaḥ puruṣair aribhi yathā vā vitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayād vā ||
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsor jāyeta cotkaṭātaro manaso vikāraḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.12]
citraṃ bravīti ca manonugataṃ visaṃjño gāyaty atho hasati rodati cāpi mūḍhaḥ |
raktekṣaṇai hatabalendriyavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na saṃjñaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.62.13]
manujamunmādārtaṃ viśodhayet |
tīkṣṇair ubhayato bhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.14]
vividhair avapīḍaiś ca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ|
[cf. 1938 ed. 6.62.15ab]
cūrṇṇaṃ śukyātha nāḍyā vā pradhame vvāsyatastavyoḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.15.add]
satataṃ dhūpayec cainaṃ śvagomāṃsais tu pūtibhiḥ |
sarṣapānyañ ca tailena nasyābhyaṅgai hitaḥ sadāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.16]
ayaḥ pāśāvabaddhaś ca rajjuvyāḍāyudhādibhiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.17a]
trāsayed rakṣañ ca taṃ prasupta tṛ ||
[cf. 1938 ed. 6.62.18cd]
jalodanāśinañ caiva śuddhe veśmani vāsayet |
surakṣitaṃ balavatā jale taṃ pariṣecayet |
[6.62.18.add]
gajair vinītair uragair aviṣaiś cāpi bhīṣayet |
[cf. 1938 ed. 6.62.18c]
stambhāvabaddhaṃ yaṣṭībhiḥ kaśābhir vāpi tāḍayet |
[cf. 1938 ed. 6.62.18ab]
pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet |
[cf. 1938 ed. 6.62.19ef]
cakrāpidhāne kūpe ca satataṃ tan nivāsayet |
tryahāt tryahād cāsmai dadyād yavāṃgūm atha tarpaṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.62.20]
kevalenāmbunā vāpi kulmāsām vā bahuśrutaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.21ab]
brāhmīmendrīṃ viḍaṃgāni vyoṣa hiṃgu jaṭīsurāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacāṃ |
[cf. 1938 ed. 6.62.30]
jyotiṣmatīn nāgavinnām anantāmabhayāt tathā |
saurāṣṭrīñ ca samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet |
[cf. 1938 ed. 6.62.31]
cchāyāviśuṣkāstāvartyo yojayed vidhikovidaḥ |
avapīḍe ñjane bhyaṅgo nasye dhūpe tathaiva ca |
[cf. 1938 ed. 6.62.32]
uropāṃgalalāṭoṣu sirāṃś cāsya vimokṣayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāñ ca kārayet |
[cf. 1938 ed. 6.62.33]
śāntadoṣaṃ viśuddhaś ca snehabastibhir ācaret |
[cf. 1938 ed. 6.62.34ab]
mṛdupūrvaṃ made py evaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ prayojayet|
[cf. 1938 ed. 6.62.34ef]
śokaśalyaṃ vyapanayed unmāde pañcame bhiṣagiti ||
[cf. 1938 ed. 6.62.35ab]
kāyacikitsā || ||

[Adhyāya 63: draft edition based on MS K]

athāto rasabhedamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.63.1]
doṣāṇyaṃ pañcadaśadhā prasaro bhihitas tu yaḥ |
triṣaṣṭi rasabhedānāṃ tatprayojanamucyate ||
[cf. 1938 ed. 6.63.3]
avidagdhā vidagdhā vā bhidyante te triṣaṣṭidhā |
triṣaṣṭirasabhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet |
[cf. 1938 ed. 6.63.4]
ekaikasyānugamanaṃ bhāgaśo yadudīritaḥ |
doṣāṇyaṃ tatra matimāṃ triṣaṣṭīnāṃ prayojayet |
[cf. 1938 ed. 6.63.5]
yathākramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ |
pañcānukramate yogān amvlaś catura eva ca |
[cf. 1938 ed. 6.63.6]
trīṇyaitā gacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayaṃ |
tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||
[cf. 1938 ed. 6.63.7]
tadyathā | madhurāmvlau | madhuralavaṇau | madhurakaṭukau | madhuratiktau | madhurakaṣāyau | ete pañcānukrāntā madhureṇa || amvlalavaṇaḥ | amvlakaṭukaḥ | amvlatiktaḥ | amvlakaṣāyaḥ | te catvāro nukrāntā amvlena | lavaṇakaṭuḥ | lavaṇatiktaḥ | lavaṇakaṣāyaḥ | ete nukrāntās trayo lavaṇaina || kaṭutiktaḥ | kaṭukaṣāyaḥ | dvāv anukrāntau kaṭukena || tiktakaṣāyaḥ | eka evānukrāntas tiktaina || ete pañcadaśa dvikasaṃyogāḥ vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.63.8]
trikāna ta ūdhvaṃ vakṣyāmaḥ | ādau prayujyamānas tu madhuro daśa gacchati |
ṣaḍamvlo lavaṇas tasmād adham ekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.63.9]
madhurāmvlakaṭuḥ | madhurāmvlatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṭuḥ | madhurāmvlalavaṇatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭukaṣāyaḥ || madhuratiktakaṣāyaḥ | evam eteṣān daśānāṃ trikaśaṃyogānāṃ mādau madhuraḥ prayujyate || amvlalavaṇakaṭuḥ | amvlalavaṇatiktaḥ | amvlalavaṇakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktaḥ | amvlakaṭukaṣāyaḥ | amvlatiktakaṣāyaḥ |evam eṣāṃ ṣaṇṇyamādāv amvlaḥ prayujyate || lavaṇakaṭutiktaḥ | lavaṇakaṭukaṣāyaḥ | lavaṇatiktakaṣāyaḥ | evam eteṣāṃ trayāṇāmādau lavaṇaḥ prayujyate || kaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau kaṭukaḥ | evam ete trikasaṃyogā viṃśatir vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.63.10]
catuṣkānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ |
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amvlacaturo yāti lavaṇastveka eva tu ||
[cf. 1938 ed. 6.63.11]
madhurāmvlalavaṇakaṭukaḥ | madhurāmlalavaṇatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurāmvlakaṭutiktaḥ | madhurāmvlakaṭukaṣāyaḥ | madhurāmvlatiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktaḥ | madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ | madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ daśānāṃ catuṣkasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate || amvlalavaṇakaṭutiktaḥ | amvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | amvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktakaṣāyaḥ | m eṣāṃ cartuṇṇāmādāvamvlaḥ | lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau lavaṇaḥ | evam ete pañcadaśa catuṣkasaṃyogāḥ | pañcadaśa vyākhyātāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.63.12]
pañcakānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ||
pañcakāṃ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamvlas tu gacchati |
[cf. 1938 ed. 6.63.13]
madhurāmvlalavaṇakaṭutiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | madhurāmvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ madhurāmvlakaṭutiktakaṣāyaḥ || madhuralavaṅakaṭutiktakaṣāya iti || evam eṣāṃ pañcānāṃ pañcakasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate || amvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam ekasyādāv amvlaḥ | evam ete ṣaṭ pañcakāḥ vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.63.14]
ṣaṭkam ekam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ || madhurāmvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | ekas tu evam ekaḥ ṣaṭkasaṃyogāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.63.15]
ekaikaśaś ca ṣad rasā bhavanti | prākāśyena | madhuraḥ | amvlaḥ | lavaṇaḥ | kaṭukaḥ | tiktaḥ | kaṣāyaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.63.16]
evam ete triṣaṣṭirasayogāḥ vyākhyātāḥ |
doṣabhedāt | dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair iti ||
[cf. 1938 ed. 6.63.17]
kāyacikitsā || ||

[Adhyāya 64: draft edition based on MS K]

athātaḥ svastharakṣaṇīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
[cf. 1938 ed. 6.64.1]
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||2||*
[cf. 1938 ed. 1.15.41]
tasya tad rakṣaṇaṃ vatsa cikitsāyāḥ paraṃ hitam |
[cf. 1938 ed. 6.64.3cd–4]

tasya yad vṛttam uktaṃ hi rakṣaṇañ ca mayāditaḥ |
tasminn arthaṃ samāsoktaṃ vistareṇeha vakṣyate ||3||
yasmin yasmin ṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām |
teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijānatā ||4||
[cf. 1938 ed. 6.64.5]
praklinnatvāc charīrāṇāṃ varṣāsu khalu dehinām |
mande 'gnau kopam āyānti saṃharṣān mārutādayaḥ ||5||
[cf. 1938 ed. 6.64.6]
tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃdhāraṇāya ca |
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktam adravam ||6||
[cf. 1938 ed. 6.64.7]
nātisnigdhaṃ nātirūkṣam uṣṇaṃ dīpanam eva ca |
deyam annaṃ nṛpataye yaj jalañ coktam āditaḥ ||7||
[cf. 1938 ed. 6.64.8]
taptāyasakṛtāmbho vā pibet kṣaudrānvitañ ca yat |
ahni varṣānilāviṣṭe 'tyarthaśītāmbusaṃkule ||8||
[cf. 1938 ed. 6.64.9]
taruṇatvād vidāhañ ca gacchanty auṣadhayas tathā |
tannimittañ ca matimān nātivyāyāmam ācaret ||9||
[cf. 1938 ed. 6.64.10]

nātiśīte purāṇās tu yavagodhūmaśālayaḥ |

yūṣaiḥ sūpaiś ca kaṭubhir bhojyā hṛdyaiś ca jāṅgalaiḥ ||10||*

mādhvīkaṃ sīdhum alpam vā māhendram atha sārasam |

taptaśītaṃ kṣaudrayutaṃ kaupajam vā pibej jalam ||11||*

pūrvānilaṃ gharmasevām udamanthaṃ sarijjalam |
divāsvapnam avaśyāyaṃ varjayec cātra maithunam ||12||
[cf. 1938 ed. 6.64.13ab]

pragharṣodvarttanasnānagandhasragdhūmasevitā |

bhūmyuṣmaparihārārthaṃ svapet madhyamaveśmani ||13||
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇānvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.12ab]

kṣate kledādidoṣāṃś ca varjayec chattrasamvṛtaḥ |
yāyān nāgavadhūbhiś ca praśastāgurubhūṣita iti ||14||
[cf. 1938 ed. 6.64.12cd]

vyapanītadharābhogaghananīlāvaguṇṭhite |

vyomni prasannadiṅmārgalabdhaprasarabhāskare ||15||

śakrāstralabdhasandarśajāyamānoddhate namaḥ |

ākrāmati raver lakṣmīs tiraskṛtya ghanaṃ ghanam ||16||

varṣāsu sañcitam pittam auṣṇyāc charadi kupyati |

tasmāt pittaghnaṃ seveta sarva eva ghanātyaye ||17||

śītaṃ kaṣāyamadhuram īṣallaghu satiktakam |

sasarpir jāṅgalayutaṃ śarady adyāt prakāṃkṣataḥ ||18||

hariṇān pṛṣatān lāvāñ chagān eṇān kapiñjalān |

mudgāñ chālīn yavāñ jīrṇṇān seven nātivyavāyavān ||19||

vidāhi kṣāratīkṣṇoṣṇa divāsvapnagurūṇy atha |

śākaṃ guru ca yat māṃsam avaśyāyañ ca varjayet ||20||

sevyaḥ śaradi yatnena vidhir eṣa vijānatā |
drākṣekṣukṣīrasevī ca bhavet tatra narādhipa ||21||
varṣāsu sañcitam pittaṃ nirharec ca virecanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.17ab]

tiktasarpiḥprayogair vā sirāṇāñ cāpi mokṣaṇaiḥ ||22||
svāduśītañ jalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam | *
[cf. 1938 ed. 6.64.18cd]
śaraccandrāṃśunirdhūtam agastyodayanirviṣam |
prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitam ||23||
[cf. 1938 ed. 6.64.19]

śaratsu pavanañ caiva kamalotpalaśāliṣu |
candanaṃ vā sakarpūraṃ vāsaś cāmalinaṃ laghu |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānañ ca yuktitaḥ ||24||
[cf. 1938 ed. 6.64.20]

candrapādāḥ sahṛdvargaḥ sukhāni madhurā giraḥ |
pittapraśamanaṃ yac ca tac ca sarvaṃ samācared iti ||25||
hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo 'nilākulaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.21]
annapānān tilān māṣāñ śākāni ca dadhīni ca |
tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃś ca navān api ||26||
[cf. 1938 ed. 6.64.28]
prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyinām |
audakānāṃ plavānāñ ca pādināñ copayojayet ||27||
[cf. 1938 ed. 6.64.29]
madyāni ca prasannāni yac ca kiñcid balapradam |
kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgame ||28||
[cf. 1938 ed. 6.64.30]
taile koṣṇe sukhoṣṇe vā praśastam avagāhanam |
[cf. 1938 ed. 6.64.25ab]
saśiraskaṃ tathābhyaṃgaṃ vyāyāmañ cācared bhṛśam |
sukhodakāvagāhaṃ vā śaucam uṣṇāmbum eva ca ||29||
sāṃgārayāne mahati dhūpāmodamadotkaṭau |
[cf. 1938 ed. 6.64.25cd]

aurṇṇakauśeyasamvītaśayane kuthakāstṛte ||30||

kuṃkumāgurudigdhāṃgo nivāte gṛhagahvare |

śayīta śayane cāpi suvistīrṇṇe manorame ||31||

sevyamānaṃ mṛduśparśair nirdayair upagūhanaiḥ |

tatrāpanītahārās tu priyā nāryaḥ svalaṃkṛtāḥ |

rāmayeyur yathākālaṃ balād api madotkaṭāḥ ||32||
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.31cd]

hemantaśeṣaḥ śiśiraḥ ke cid icchanti vaidyakāḥ ||33||

meghamārutajaṃ śītaṃ raukṣyaṃ cādānajaṃ yataḥ |

bhajej jijīviṣus tatra soṣṇasnigdhataraṃ vidhim ||34||

tatra mantham avaśyāyaṃ pravātaṃ rūkṣabhojanam |

malināni ca vāsāṃsi tathā śnānañ ca varjayed iti ||35||

tuṣāra paṭa nirhāradīptabhāskara raśmiṣu |

dineṣu jṛmbhamāṇeṣu hīymānāsu rātriṣu ||36||

puṣpāṭṭahāsaśabalaiś calatkisalayojjvalaiḥ |

kokilodghuṣṭasamadabhramarodgītaniḥsvanaiḥ ||37||

darśayatsu vicitrāsu vanopavanarājiṣu |

prakupyati yathoddiṣṭān sisṛkṣati gadān kaphaḥ ||38||
hemante nicitaḥ śleṣmā śaityāc chītaḥ śarīriṇām |
auṣṇyād vasante viṣyaṇṇaṃ kurute vividhān gadān ||39||
[cf. 1938 ed. 6.64.32]
ato 'mbumadhurasnigdhadivāsvapnagurūṇi ca |
varjjayed vamanādīni karmāṇy api ca kārayet ||40||
[cf. 1938 ed. 6.64.33]
ṣaṣṭikān anavāñ chālīn nīvārān mudgakodravān |
lāvādiviṣkirarasaiś cādyād yūṣañ ca yuktibhiḥ ||41||
[cf. 1938 ed. 6.64.34]
paṭolanimbavetrāgratiktaiś cānyair himātyaye |
seven madhvāsavāriṣṭān sīdhuṃ mādhvīkam eva ca ||42||
[cf. 1938 ed. 6.64.35]
vyāyāmam añjanan dhūmaṃ tīkṣṇañ ca kavaḍagraham |
uṣṇāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame ||43||
[cf. 1938 ed. 6.64.36]
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam |
[cf. 1938 ed. 6.64.37cd]

vyāyāmo dvyadhikaś cātra sarva eva praśasyate ||44||
śirovirekair vamanaiḥ kaṣāyaiḥ kavaḍagrahaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.39cd]
nirhared apramattaś ca hemantopacitaṃ kapham ||45||
[cf. 1938 ed. 6.64.39ab]

śuciḥ śuklāmbaradharaś candanāgurubhūṣitaḥ |

pīnastanorujaghanāṃ rūpayauvanaśālinīm ||46|| *

kānaneṣu vicitreṣu sarvālaṅkārabhūṣitām |

rāmayed yāvad utsāhaṃ sumanāḥ kusumāgame ||47||

tataś candrakarālokaṃ pradoṣaṃ satsuhṛjjanaḥ |

saṃseved athavāliṅgya svapet kāntāṅ gṛhodare ||48||

ādadānaḥ karair grīṣme jagatsnehan divākaraḥ |

yauvanotsavanibhargnavanitāyām iva kṣitau ||49||

bibhratyāṃ durbhagaṃ rūkṣaṃ reṇvaṅgārāruṇaṃ vapuḥ |

vātacakrasamuddhūtaśuṣkaparṇṇasvanānvitaḥ |
raukṣyaṃ sañjanayaty āśu tataḥ śuṣyanti dehinaḥ ||50||
[6.64.39.add11]
tasmān nidāghasamaye śoṣaṇaṃ rūkṣaṇañ ca yat |
[6.64.39.add12]
vyāyāmam uṣṇam āyāsaṃ maithunaṃ paridāhi ca |
[cf. 1938 ed. 6.64.40cd]
rasāṃś cāgniguṇodriktān viśeṣeṇa vivarjayet ||51||
[cf. 1938 ed. 6.64.41ab]

sarpiḥkhaṇḍaguḍāktāṃs tu sahakārarasānvitān |

saktūn pibet prātas takraiḥ śītatoyottaraṃ naraḥ ||52||

yavagodhūmavikṛtīḥ śālīṃś ca vividhān api |

prasahānūpamāṃsāni vṛṣyāṇy anyāni yāni ca |

prakārair vividhair adyān nidāghe svakuṭumbinā ||53||

ṣāḍavair vividhai rāgair gauḍikaiś ca susaṃkṛtaiḥ |

suśītaiḥ snigdhamadhurais tarpayec choṣitāṃs tanūn ||54||
hitañ ca bhojanaṃ grīṣme śītalaṃ madhuraṃ dravam |
[cf. 1938 ed. 6.64.44cd]

saśarkareṇa payasā rātrāv api tu pūjitam ||55||
sarāṃsi vāpyaḥ sarito vanāni rucirāṇi ca |
[cf. 1938 ed. 6.64.41cd]
candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalotpalāḥ ||56||*
tālavṛntānilān hārāṃs tathā śītagṛhāṇi ca |
[cf. 1938 ed. 6.64.42]
gharmakālaṃ niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca ||57||
[cf. 1938 ed. 6.64.43ab]
divā śītagṛhe cāpi padmotpaladalāyute |
[cf. 1938 ed. 6.64.45a]
śayīta ca yathākāmaṃ spṛśyamāno 'nilaiḥ sukham ||58||
[cf. 1938 ed. 6.64.46ab]

rātrau harmyatale hṛdye puṣpaprakarabhūṣite |

jalajaih kusumaiś citraiś candrapādāvaguṇṭhite ||59||

vyajanair vījyamānaś ca spṛśyamānaś ca komalaiḥ |

strīṇāṃ stanaiḥ karaiś cāpi muktāhāraiś ca śītalaiḥ ||60||

saṃsevyamāna āsīta suhṛdbhir abhisamvṛtaḥ |

śayīta śayane śubhre candanārdrapaṭo naraḥ |

rūkṣocchuṣkeṣu deheṣu grīṣme vā puṣpito 'balī ||61||

pravṛddhagambhīraravair meghair ativinādite |

prodbhinna kandalaśyāmakadambakuṭajārjjune ||62||

mālatīkusumāmodadaśāśāpūrite 'mbare |

surendragopamaṇḍūkaiḥ prakīrṇṇavasudhātale ||63||

dvirephakṛtasaṅgītanalinīvanabhūṣite |

śikhaṇḍināyakavarair nādyārambhakṛtotsave ||64||

daurbalyakāṣṭhāṃ paramāṃ yadā gacchati bhāskare |

śītavātābhravarṣais tu vāyuḥ prāvṛṣi kupyati ||65||
nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇam |
nihanyād avilambena vidhinā vyādhikovidaḥ ||66||
[cf. 1938 ed. 6.64.48]

caryāḥ sukhoṣṇāś ca rasās tailāni vividhāni ca |
bṛṃhaṇañ cāpi yat kiñ cid abhiṣyandi tathaiva ca ||67||
[cf. 1938 ed. 6.64.47cd]
navāmbu rūkṣaśītānnaṃ saktūṃś cāpi vivarjayet |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca godhumān anavāṃs tathā |
[cf. 1938 ed. 6.64.50]
harmyamadhye nivāte ca bhajec chayyāṃ mṛdūttarām ||68||
saviṣaprāṇivinmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.51]
samāplutan tadā toyam āntarīkṣaṃ viṣopamam ||69||
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam |
[cf. 1938 ed. 6.64.52]
tad dhi sarvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet ||70||
ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃś ca yuktitaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.53]
pibet prāvṛṣi jīrṇṇāṃs tu rātrau prāvṛṣi varjayet ||71||
nirūhair bastibhiś cāpi tathānyair mārutāpahaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.54]
kupitaṃ śamayed vātaṃ vārṣikañ ca cared vidhim ||72||
[cf. 1938 ed. 6.64.55ab]

bhūyo varṣī tu parjanyo gaṃgāyā dakṣiṇe jane |

tatra ca prāvṛtvarṣākhyau ṛtū teṣāṃ prakīrttitau ||73||

tasya evottare deśe himavaddravyasaṃkule |

bhūyaḥ śītatamas tatra hemantaśiśire ṛtū ||74||
ṛtāv ṛtau ya etena vidhinā varttate naraḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.55cd]
ghorān ṛtukṛtān rogān nāpnuyāt sa kadā cana ||75||
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ | tad yathā śītoṣṇasnigdharūkṣadrava śuṣkaika kālikadvikālikauṣadhayukta hīnamātra doṣapraśamana pravṛddhyarthān ||76||
[cf. 1938 ed. 6.64.56]
tṛṣṇāmadavidāhārttān raktapittaviṣāturān |
saṃmūrcchāṃ strīṣu ca kṣīṇān śītair annair upācaret ||77||
[cf. 1938 ed. 6.64.57]
kaphavātāmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ |
aklinnakāyāṃś ca narān uṣṇair annair upācaret ||78||
[cf. 1938 ed. 6.64.58]
vātikān rūkṣadehāṃś ca vyavāyopahatāṃs tathā |
vyāyāminaś cāpi narān snigdhair annair upācaret ||79||
[cf. 1938 ed. 6.64.59]
medasābhiparītāṃs tu sthūlān mehāturān api |
kaphābhipannadehāṃś ca rūkṣair annair upācaret ||80||
[cf. 1938 ed. 6.64.60]
śuṣkadehān pipāsārttān durbalān api ca dravaiḥ |
praklinnadehān vraṇinaḥ śuṣkair mehinam eva ca ||81|| *
[cf. 1938 ed. 6.64.61]
ekakālaṃ bhaved deyo durbalāgnivivṛddhaye |
samāgnaye tathāhāro dviḥkālam atha pūjitaḥ ||82||
[cf. 1938 ed. 6.64.62]
auṣadhadveṣine deyaṃs tathauṣadhasamāyutam |
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate ||83||
[cf. 1938 ed. 6.64.63]
yathartudattas tv āhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ |
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ sarva eva praśasyate ||84||
[cf. 1938 ed. 6.64.64]
ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ | tatrābhaktam | prāgbhaktam | adhobhaktam | madhyabhaktam | āntarābhaktam | sabhaktam | sāmudgam | muhurmuhuḥ | grāsam | grāsāntarañ ceti ||85||
[cf. 1938 ed. 6.64.65]
tatrābhaktan nāma yat kevalam auṣadham upayujyate ||86||
[cf. 1938 ed. 6.64.66]
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajam annahīnaṃ
hanyāt tathāmayam asaṃśayam āśu caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā
glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ ca ||87||*
[cf. 1938 ed. 6.64.67]
prāgbhaktan nāma yat prāgbhaktaṃ pīyate | paścād bhujyate tat |||88||
[cf. 1938 ed. 6.64.68]
śīghraṃ vipākam upayāti balaṃ na hiṃsyād
annāvṛtan na ca muhur vadanān nireti |
prāgbhaktasevitam adhobalam ādadhāti
dadyāc ca vṛddha śiśubhīru kṛśāṅganābhyaḥ ||89|| *
[cf. 1938 ed. 6.64.69]
adhobhaktan nāma yad bhuktvā pīyate ||90||
[cf. 1938 ed. 6.64.70]
pītaṃ yad annam upayujya tad ūrdhvakāye
hatvā gadān bahuvidhāṃś ca balan dadāti ||91||
[cf. 1938 ed. 6.64.72ab]
madhyabhaktan nāma yan madhye bhaktasya pīyate ||92||
[cf. 1938 ed. 6.64.71]
madhye tu pītam apahanty avisāribhāvā
ye dehamadhyam abhibhūya bhavanti rogāḥ ||93||*
[cf. 1938 ed. 6.64.72cd]
āntarābhaktan nāma yad antare pīyate pūrvāparayor bhaktayoḥ ||94||
[cf. 1938 ed. 6.64.73]
hṛdyam manobalakaraṃ tv api dīpanañ ca
pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakan tat ||95||
[cf. 1938 ed. 6.64.75cd]
sabhaktan nāma auṣadheṣu yat sādhyate ||96||
[cf. 1938 ed. 6.64.74]
pathyaṃ sabhaktam abalābalayor hi nityaṃ
tad dveṣiṇām api tathā śiśuvṛddhayoś ca ||97||*
[cf. 1938 ed. 6.64.75ab]
sāmudgan nāma yad bhaktasyādāv ante ca pīyate ||98||
[cf. 1938 ed. 6.64.76]
doṣe dvidhā pravisṛte tu samudgasaṃjñam
ādyantayor yad aśanasya niṣevyate tu ||99|| *
[cf. 1938 ed. 6.64.77]
muhur muhur nāma sabhaktam abhaktaṃ vā yad auṣadhaṃ muhur muhur upayujyate ||100||
[cf. 1938 ed. 6.64.78]
śvāse muhur muhur atiprasṛte ca kāse
hikkāvamīṣu ca bhavaty upayojyam etat ||101|| *
[cf. 1938 ed. 6.64.79]
grāsan nāma yat piṇḍavyāmiśram upayujyate ||102||
[cf. 1938 ed. 6.64.80]
grāseṣu cūrṇṇam abalāgniṣu dīpanīyaṃ
vājīkarāṇy api ca yojayituṃ yateta ||103||
[cf. 1938 ed. 6.64.82ab]
grāsāntaran nāma piṇḍāntaraṃ yad upayujyate ||104||
[cf. 1938 ed. 6.64.81]
grāsāntareṣu visṛjed vamanīya dhūmāñ
chvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃś ca lehān ||105||*
[cf. 1938 ed. 6.64.82cd]
daśauṣadhakālā bhavanti | bhavati cātra ||106||
[cf. 1938 ed. 6.64.83]
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇair dehe ca sulaghau
viśuddhe codgāre hṛdi ca vimale vāte ca sarati |
tathānnaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile
pradeyas tv āhāro bhavati bhiṣajā sātmyaprakriyeti ||107|| *
[cf. 1938 ed. 6.64.84]
bhagavān āha dhanvantariḥ ||108||
[6.64.84.add]
uttare tantre svastharakṣaṇīyaṃ dvāpañcāśattamaḥ kāyacikitsāyām aṣṭāviṃśatitamaḥ ||

[Adhyāya 65: draft edition based on MS K]

[Adhyāya 65]

athātas tantrayuktyuddeśaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.65.1]
tatra dvātriṃśat tantrayuktayo bhavanti |
tad yathā | adhikaraṇam | yogaḥ | padārthaḥ | hetvarthaḥ | uddeśaḥ | nirdeśaḥ | upadeśaḥ | apadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaḥ | apavargaḥ | vākyaśeṣaḥ | arthāpattiḥ | viparyayaḥ | prasaṅgaḥ | ekāntaḥ | anekāntaḥ | pūrvapakṣaḥ | nirṇṇayaḥ | anumatam | vidhānam | anāgatāpekṣaṇam | atikrāntāpekṣaṇaṃ | saṃśayaḥ | vyākhyānam | svasaṃjñā | nirvacanam | nidarśanam | niyogaḥ | vikalpaḥ | samuccayaḥ | ūhyam iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.3]
atrāha | āsāṃ yuktīnāṃ kiṃ prayojanam | ucyate | vākyayojanam arthayojanañ ca ||
[cf. 1938 ed. 6.65.4]
ślokau cātra bhavataḥ ||
asadvādiprayuktānāṃ* śabdānāṃ pratiṣedhanam |
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.65.5]
vyatyāsoktās tu ye hy arthā līnā ye cāpy anirmalāḥ |
leśoktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanam ||
[cf. 1938 ed. 6.65.6]
tatra yam artham adhikṛtyocyate tad adhikaraṇam | yathā rasaṃ doṣaṃ vā ||
[cf. 1938 ed. 6.65.8]
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā vyatyāsenoktānāṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭānāṃ padārthānām ekīkaraṇam ||*
tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimba Jalpakalpataru: vilva haṃsāhvayā Jalpakalpataru: hiṃsrābhayā vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāñ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||*
siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye pāde Jalpakalpataru: tṛtīyapāde siddhaṃ Jalpakalpataru: siddham iti prayuktam |
evan dūrasthānām api padārthānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.65.9]
nimba vilvaJalpakalpataru
haṃsāhvayā hiṃsrābhayāJalpakalpataru
dvitīye pāde tṛtīyapādeJalpakalpataru
siddhaṃ siddham itiJalpakalpataru
yo 'rtho 'bhihitaḥ sūtre pade* vā sa padārthaḥ | padasya padayoḥ padānāṃ vā yo 'rthaḥ sa padārthaḥ | Jalpakalpataru aparimitāś ca padārthāḥ |
yatra tu sneha svedābhyañjaneṣu Jalpakalpataru: svedāñjaneṣu nirddiṣṭeṣu dvayos trayāṇāṃ vārthānām upapattir dṛśyate tatra yo 'rthaḥ pūrvāparayoga siddho bhavati | Jalpakalpataru: sa grahītavyaḥ | yathā vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma ity ukte sandihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyati Jalpakalpataru: vivakṣur iti | sāmavedādayaś ca Jalpakalpataru: ṛgvedādayas tu vedāḥ | pūrvāparam upalakṣya Jalpakalpataru: pūrvāpara yogam upalabhya vinda vida Jalpakalpataru: vid vicāraṇe vid vindati ity etayoś ca dhātvor ekārthaḥ Jalpakalpataru: anekārthayoḥ prayogaḥ | paścāt padam Jalpakalpataru: pratipattir bhavati āyurvedotpattim ayaṃ vivakṣur iti eṣa Jalpakalpataru: evaṃ padārthaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.65.10]
padasya padayoḥ padānāṃ vā yo 'rthaḥ sa padārthaḥ | Jalpakalpataru
svedābhyañjaneṣu svedāñjaneṣu nirddiṣṭeṣuJalpakalpataru
| sa grahītavyaḥ |Jalpakalpataru
vakṣyati vivakṣur itiJalpakalpataru
sāmavedādayaś ca ṛgvedādayas tuJalpakalpataru
pūrvāparam upalakṣya pūrvāpara yogam upalabhyaJalpakalpataru
vinda vida vid vicāraṇe vid vindatiJalpakalpataru
ekārthaḥ anekārthayoḥ prayogaḥJalpakalpataru
padam pratipattirJalpakalpataru
eṣa evaṃJalpakalpataru
yad uktaṃ sādhanaṃ Jalpakalpataru: yad anyad uktam anyārthasādhakaṃ bhavati sa hetvarthaḥ |
yathā mṛtpiṇḍo 'dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdha Jalpakalpataru: mudga prabhṛtibhir vraṇaḥ klidyate ||
[cf. 1938 ed. 6.65.11]
yad uktaṃ sādhanaṃ yad anyad uktam anyārthasādhakaṃJalpakalpataru
dugdha mudgaJalpakalpataru
samāsa vacanaṃ Jalpakalpataru: kathanam samuddeśaḥ Jalpakalpataru: uddeśaḥ |
yathā śalyam iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.12]
vacanaṃ kathanamJalpakalpataru
samuddeśaḥ uddeśaḥJalpakalpataru
vistaravacanaṃ nirdeśaḥ |
yathā śārīram āgantu ceti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.13]
evam ity upadeśaḥ |
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyād Jalpakalpataru: tathā na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjayet iti ||*
[cf. 1938 ed. 6.65.14]
rātrau na jāgṛyād divā na supyād tathā na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjayetJalpakalpataru
anena kāraṇenety apadeśaḥ |
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhata iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.15]
prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ |
yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ yajñadattasyāyam Jalpakalpataru: tasmād yajñadattasyāpy ayam eva uddhariṣyatīti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.16]
yajñadattasyāyam tasmād yajñadattasyāpy ayam evaJalpakalpataru
prakṛtasyānāgatena sādhanam atideśaḥ |
yathā yady asya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhati | tenodāvarttī syād iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.17]
abhipramṛjyāpakarṣaṇam apavargaḥ |
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.18]
yena padenānuktena vākyaṃ samāpyate sa vākyaśeṣaḥ |
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhapārśvodaravān ity ukte puruṣagrahaṇaṃ vināpi gamyate puruṣa evokta iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.19]
yad akīrttitam arthād āpadyate sārthāpattiḥ |
yathā odanaṃ bhokṣyāmahety ukte arthād āpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsur yavāgūm iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.20]
yady asya prātilomyaṃ tad viparyayaḥ |
yathā kṛśolpaprāṇabhīravo duścikitsyā ity ukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ sucikitsyā iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.21]
prakaraṇāntareṇa samānaḥ prasaṅgaḥ |
yathādhikaraṇāntarito yo 'rtho 'sakṛd asakṛd uktaḥ samāpyate sarvatra ||
[cf. 1938 ed. 6.65.22]
yad avadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ |
yathā trivṛtā virecayati madanaphalaṃ vāmayati ||
[cf. 1938 ed. 6.65.23]
kvacit tathā kvacid anyathā so 'nekāntaḥ |
yathā kecid ācāryā bruvate dravyam pradhānaṃ kecid rasāḥ kecid vīryaṃ kecid vipāka iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.24]
yas tu niḥsaṃśayam abhidhīyate sa pūrvapakṣaḥ |
yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.25]
tasyottaraṃ nirṇṇayaḥ |
yathā śarīraṃ prapīḍya praścyotayitvādho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.65.26]
paramatam apratiṣiddham anumatam |
yathā yo brūyāt ṣaḍ rasā iti vādī tac ca prati pratipādyānumanyate kathaṃcit tad anumatan nāma ||
[cf. 1938 ed. 6.65.28]
prakaraṇānupūrvyād abhihitaṃ vidhānam |
yathā sakthimarmāṇy ekādaśa prakaraṇānupūrvyābhihitāni ||
[cf. 1938 ed. 6.65.29]
evaṃ vakṣyatīty anāgatāpekṣaṇam |
yathā ślokasthāne brūyāc cikitsyeṣu vakṣyāmīti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.30]
ity uktam ity atikrāntāpekṣaṇam |
yathā cikitsiteṣu brūyāt, ślokasthāne yad abhihitam iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.31]
ubhayahetunidarśanaṃ saṃśayaḥ |
yathā talahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedanam aprāṇaharam ||
[cf. 1938 ed. 6.65.32]
tatrātiśayopavarṇanaṃ vyākhyānam |
yatheha pañcaviṃśakaḥ puruṣo vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvedatantreṣu bhūtādiṃ pratyārabdhaṃś cintā iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.33]
anyaśāstrāsāmānyā svasaṃjñā | sveṣu tantreṣu saṃjñā yā sā svasañjñā |
yatheha śāstre mithunam iti madhusarpiṣor grahaṇaṃ trivṛtam iti sarpistailavasām ||
[cf. 1938 ed. 6.65.34]
lokaprathitam udāharaṇaṃ nirvacanam | yathoṣṇabhayāc chāyām anusarati ||
[cf. 1938 ed. 6.65.35]
dṛṣṭāntavyaktir nidarśanam | yathā agnir vāyusahitaḥ kakṣe 'bhivṛddhiṃ gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭo vraṇo 'bhivṛddhiṃ gacchatīti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.36]
idam eveti niyogaḥ | yathā pathyam eva bhoktavyam iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.37]
idaṃ cedañ ceti vikalpaḥ | yathā māṃsavarge eṇahariṇalāvatittirāḥ pradhānā iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.39]
saṃkṣepavacanaṃ samuccayaḥ | yathā rasodanaḥ kṣīrodaṇaḥ saghṛtā vā yavāgūr bhavatv iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.38]
yad anirdiṣṭaṃ buddhigamyan tad ūhyam |
yathā abhihitam annapānavidhau caturvidham annapānaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyam iti | evaṃ caturvidhe vaktavye dvividham abhihitaṃ || atrohyaṃ bhavati annapāne viśiṣṭe dvayor grahaṇe caturṇṇām api grahaṇaṃ bhavati ||
kiñ cānyat anne bhakṣyam aviruddhaṃ ghanasādharmyāt | peye lehyaṃ dravasādharmyāt | caturvidhas tv āhāraḥ praviralaḥ | prāyeṇa dvividha eva | ato dvitvam prasiddham ity āha bhagavān dhanvantariḥ |*
[cf. 1938 ed. 6.65.40]
iti kāyacikitsā 29

[Adhyāya 66: draft edition based on MS K]

[Adhyāya 66]

athāto doṣabhedavikalpam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
aṣṭāṅgāyurvedavidaṃ kāśirājam mahīpatiṃ |c
cchinnaśāstrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhamivodadhiṃ |
[cf. 1938 ed. 6.66.3]
viśvāmitrasutaḥ śrīmāṃ suśrutaḥ paripṛcchati ||
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrttitāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.66.4]
kati tatraikaśo jñeyā viṃśo vāpy athavā triśaḥ |
tasyac tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.66.5]
prītātmā nṛpaśārdūla suśrutāyāha tattvataḥ |
trayo doṣā dhātavaś ca pūrīśaṃ mūtram eva ca |
[cf. 1938 ed. 6.66.6]
dehaṃ sandhārayanty ete hy avyāpannā rasair hitaiḥ |
puruṣaḥ ṣoḍaṣakalaḥ prāṇāś caikādaśaiva ye |
[cf. 1938 ed. 6.66.7]
rogāṇāñ ca sahasraṃ yac chata viṃśatir eva ca |
[cf. 1938 ed. 6.66.8ab]
vyāsataḥ kīrttitan tadvibhinnā doṣāsu yo guṇāḥ |
dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.66.9]
traya eva pṛthag doṣāḥ dviśo nava samādhikāḥ |
trayodaśādhikaikadvihīnamadhyordhvalakṣaṇaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.66.10]
tribhir pañcāśad etan tu sahaivaṃ kṣayam āgataiḥ |
hīnamadhyādhikādvekakṣīṇavṛddhās tathāpare
[cf. 1938 ed. 6.66.11]
dvādaśaiva samākhyātā rogayonir dviṣaṣṭidhā |
miśrā dhātumalair aiva yānty asaṃkhyeyatām api |
[cf. 1938 ed. 6.66.12]
tasmāt prasaṃgaṃ saṃyamya doṣabhedavikalpanaiḥ |
rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathe ritaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.66.13]
bhiṣak karttātha karaṇaṃ rasā doṣāś ca kāraṇaṃ ||
kāryam ārogyam evaikam anārogyam athāpi vā |
[cf. 1938 ed. 6.66.14]
taśmāt sādhu viditvetāṃ rasadoṣavikalpaṇāṃ | .
bhiṣajabheṣajaṃ kāryaṃ prāṇyaṃ hanyan yathā kṛtāṃ ||
[6.66.14a]
adhyāyānāñ catuḥṣaṣṭyā grathitārthapadakramaṃ |
etad eva viśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat |
[cf. 1938 ed. 6.66.15]
spaṣṭagūḍhārthagambhīram agāḍhaṃ mandacetasāṃ |
yathākramaṃ yathāpraśnaṃ yathātatvaṃ yathāvidhiṃ |
yathāpratijñañ ca mayā bhavatāṃ parikīrttitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.66.16]
sahottaran tv etad adhītya
tantraṃ svāyaṃbhuvaṃ taṃ vidhi kīrttitena |
na hīyate 'rthāṃ manaso 'bhyupetād
evaṃ vaco brāhmyam atīva satyam iti || ❈ ||*
[cf. 1938 ed. 6.66.17]
mūtradoṣo mūtrāghāto yonyamānuṣam eva ca ||
apasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca
svastharakṣāvidhāṇañ ca tantrayuktiś ca doṣabhit |
ity ebhir daśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
[6.66.17.add]
iti sauśrute sahottaratantraṃ catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ || ❈ ||*
[6.66.trailer1]
samāptañ cedaṃ sahottaratantram ity ato nighaṇṭur bhaviṣyati || ❈ ||
[6.66.trailer2]

[Colophon]

rājye śrīmānadeve pṛthusitayaśasi prodyadinduprakāśe
kāle puṇyārjjanasya sakalajanamanohlādiramye vasante
varṣe caikottare 'smiṃs tritayaśatagate mādhave māsi śukle
saptamyāṃ puṣya ṛkṣe daśaśatakiraṇe vāsare siddhayoge |
[6.66.colophon1]
utpattyādyambuvelākulavividharujagrāhajuṣṭātiraudre
saṃsāre sāgare 'smiñ jagad idam akhilaṃ glāninam sampravīkṣya
tasmāc chrīharṣacandro niratiśayaghṛṇābhāvito moktukāmaḥ
prītyā caigaṃ prākhilat suśrutākhyam |*
[6.66.colophon2]
śrīgaṇadevadevakuladūnī gvalakanivāsino vaidyavasuvarmaṇaḥ pustakam idaṃ paṭhitvārtham avagamya sarvasattvānām upadeśaṃ vidhātuṃ pratipāditam | atas tad ādhikrayābhyāṃ tad gotrajena kenacin na kañcid dātavyam | yadā nopakriyate tadāsmān eva pratyarpaṇīyam iti ||
[6.66.colophon3]