<?xml version=“1.0” encoding=“UTF-8”?>
<?xml-stylesheet type=“text/xsl” href=“tei-to-html.xsl”?>
Diplomatic transcription of MS Bīkāner RORI 5157:Kalpasthāna
Published in by in .
- Bikaner
- RORI
- Bikaner, Rajasthan, India
- Known as: 5157.
- Siglum: BR
[description of manuscript]
More ▾
| Commentary |
Nyāyacandrikā |
| Author |
Gayadāsa |
| Physical description |
| Language/Script |
[Sanskrit in Devanagari script.] |
| Format |
pothi |
| Material |
palm-leaf |
| History |
| Date of production |
Dated 1468 CE. |
| Place of origin |
|
| Provenance |
[record of ownership] |
| Acquisition |
[how it was acquired] |
The following is a rough transcription of the mūla-verses as found separately from
the commentary in this MS
[Kalpasthāna]
[Adhyāya 1]
L
ripavo vikramākrāntā ye ca sve⸤ kṛtyatām gatāḥ |
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam ||
viṣair nihanyur nipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ |
striyo vā vi⸤vidhān yogān kadācit subhāgacchayā
||
viṣakanyopayogād vā kṣaṇāj jahyād asūn naraḥ |
tasmād vaidyema satataṃ vi⸤ṣād rakṣyo narādhipaḥ
||
L
yasmāt cānityacittatvam aśvavat prathitaṃ nṛṇām |
na viśvasyāt tato rājā ka⸤dācid api kasyacit ||
L
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ satatotthitam|
mahānase niyuṃjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam ||
L
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṃḍaṃ mahacchuci |
sajālakaṃ gavākṣāḍhyamāptavarganiṣevitam ||
vivakṣasṛṣṭa⸤saṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam |
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam ||
L
ma⸤hānāsikaṃ tatrādhyakṣaṃ niyuṃjīta prāyo
yaidyaguṇānvitaṃ |
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ |
saṃvibha⸤ktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ
|
snātā dṛḍhaṃ saṃyamitaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyutāḥ |
tasya cājṅāvidheyāḥ syurvivi⸤dhāḥ parikarmiṇaḥ
|
āhārasthitayaścāpi bhavaṃti prāṇino yataḥ |
tasmānmahārase vaidyaḥ ⸤pramādarahito
bhavet
mahānasikavoḍhāraḥ sūdaudanikapaupikāḥ |
bhaveyur vaidyavaśagā ye cāpy a⸤nye tra kecana
||
(From jpeg 3v9)
iṃgitajño⸤ manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ
|
vidyād viṣasya dātāram ebhir liṃgaiś ca buddhimān |
na daty uttaraṃ pṛṣṭo vivakṣur mohaLm eti
ca|
apārthaṃ bahu saṃkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat |
sphoṭayaty aṃgulīr bhūmim akasmād vilekhed dhaset |
vepathur jaya⸤te cāsya trastaś cānyanyam
īkṣate|
dhyāmo vivaraṇavaktraś ca nakhaiḥ kiṃcic chinaty api |
ālābhetāsakṛd dīnaḥ kareṇa ca śiro⸤ruhān |
niryayāsur apardvārai vīkṣyate ca punaḥ punaḥ |
vartate viparītaṃ ca viṣadānāvicetanaḥ |
kecid bhayāt pārthivasya tva⸤ritā vā tadājñayā
|
asatām api santo 'pi ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ |
tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānām avṛtair
nṛpaiḥ |
L
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
srakṣu⸤ vastreṣu
śayyāsu
kavacābharaṇeṣu ca |
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām |
viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu naśyadhūmāṃja⸤nādiṣu |
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsām apy anantaraṃ
kāṣṭhe anne pāne dantatradantakāṣtam annade 'pi|
L
nṛpabhaktād balaṃ nyasytaṃ saviṣaṃ bhakṣayaṃti ye |
tatraiva te vinaśyaṃLti makṣikāvājasādayaḥ |
hutabhuk tena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsa⸤haḥ |
bhinnārcis tīkṛṣṇadhūmaś ca nacirāc copaśāmyati |
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu |
dṛṣṭānnaṃ viṣasaṃ⸤sṛṣṭaṃ mṛyate jāvajīvakaḥ |
kokilaḥ svaravaikṛtaṃ krauṃcas tu madam ṛcchati |
hṛṣyen mayūra udvignaḥ krośataḥ śukasārike |
⸤haṃsaṃ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṃgarājas tu kūjati
||
pṛṣato visṛjaty aśry viṣṭāṃ muṃcati markaṭaḥ |
sannikṛṣṭāṃs tataḥ kuryāt prājñas tā⸤n
mṛgapakṣiṇaḥ |
viśmano tha vibhūṣārthaṃ rakṣā caiva sarvadā |
L
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā |
hṛtpīḍā⸤ bhrāṃtanetratvaṃ śiroduḥkha ca jāyate
|
tatra tasyāṃjane kuṣthaṃ lāmajaṃ taladaṃ madhu |
kuryāc chirōṣarajanīcaṃdanaiś ca pra⸤lepanam |
hṛdi caṃdanalepanaś ca tathā sukham avāpnuyāt |